Pumapatak ang bawat sinag ng marahas na araw sa hapon nang lumabas si Daniels sa International Arrivals Terminal ng Ninoy Aquino International Airport. Limang taon. Limang mahahabang taon ng pagtitiis sa nakakapasong init ng desyerto sa gitnang silangan ng pakikipagbuno sa alon bilang isang engineer sa isang oil rig at ng pangungulila sa dalawang pinakamahalagang babae sa buhay niya sa edad na 35 bakas sa kanyang tindig ang tagumpay.

Ang suot niyang relos ay kumikinang sa ginto ang kanyang sapatos na gawa sa balat ay makintab. At ang bitbit niyang maleta ay naglalaman hindi lang ng mga damit kundi ng mga pangarap na sa wakas ay natupad. Ngunit sa likod ng mamahaling salamin sa mata, nakatago ang mga matang namumugto at walang buhay.

Ang kanyang puso ay kasinbigat ng bakal na kargamento sa barkong kanyang pinagtatrabahuan. Huminto siya saglit hinayaan ng mainit na hangin ng Maynila na yakapin siya isang yakap na hindi niya naramdaman sa loob ng limang taon. Ngunit sa halip na ginhawa, isang matinding kirot ang kanyang naramdaman. Umuwi na po ako. Nipe. Bulong niya sa hangin ang kanyang boses ay garalgal at puno ng pighati.

Umuwi na si Daniel. Mayaman na po ako. Kaya ko nang ipagamot kayo. Kaya ko ng bilhin lahat ng gusto ninyo. Pero bakit po hindi kayo naghintay? Ang ala-ala ng tawag na yon, anim na buwan na ang nakalipas ay bumalik na parang isang matalim na kidlat. Nasa gitna siya ng karagatan puyat at pagod. Mula sa 24’t na oras na trabaho, biglang tumunog ang kanyang satellite phone.

Si Ctherine ang kaniyang asawa ang nasa kabilang linya. Isang tili na puno ng pagkasindak ang kanyang narinig. Mahal si nanay. Si nanay Rosario. Wala na siya. Ang bawat salita ay parang isang suntok sa kanyang sikmura. inatake sa puso. Biglaan lang daw sabi ng doktor. Paggising ko kaninang umaga hindi na siya humihinga.

Gumuho ang mundo ni Daniel. Nais niyang umuwi noon din ngunit ang kontrata niya ay parang isang tanikalang nakapulupot sa kanyang mga paa. Napilitan siyang lunukin ang pait ng pagluluksa nang mag-isa libo-libong milya ang layo mula sa kanyang tahanan. Nagtrabaho siya na parang isang robot. Walang kaluluwa.

binibilang ang bawat araw hanggang sa matapos ang kaniyang kontrata. At ngayon natapos na ang paghihintay. Isang mamahaling sasakyan ang naghihintay sa kanya habang binabagtas nila ang pamilyar ngunit nagbagong mga kalsada ng Cavite. Tahimik lang si Daniel. Ang dating mga bukirin ay mga subdivisyon na. Ang dating maliliit na tindahan ay mga dambuhalang gusali na.

Lahat ay nagbago. Makalipas ang isang oras pumasok ang sasakyan sa isang eksklusibong subdisyon na may matataas na pader at guwardiyadong tarangkahan. Huminto ito sa harap ng isang bahay na halos hindi na niya makilala. Ang dati nilang simpleng bungalo ay isa ng modernong two story house. Ang pintura ay puting-puti at makintab ang tarangkahan ay mataas at gawa sa bakal na may disenyong ginto at sa garahe ay may isang bagong-bagong SUV na nakaparada.

Ito ang bunga ng kanyang dugo at pawis. Ito ang bahay na ipin-renovate ni Ctherine gamit ang perang buwan-buwan niyang ipinapadala. Ngunit habang tinititigan niya ito, isang malamig na pakiramdam ang gumapang sa kanyang dibdib. Ang bahay ay napakalaki, napakatahimik at parang walang kaluluwa dahil wala na ang ilaw nito ang kanyang ina. Bumukas ang pinto.

Isang magandang babae, baling kinitan ng katawan at nakasuot ng isang sunod sa modang bestida ang tumakbong papalabas. Ang kanyang leeg at mga braso ay napapalamutian ng kumikinang na mga alahas. Si Ctherine. Mahal sa wakas, umuwi ka na. Sigaw ni Ctherine. Ang kanyang boses ay puno ng dibuat-buat na pananabik.

Mabilis siyang yumakap kay Daniel, isang mahigpit na yakap. Naamoy ni Daniel ang mamahaling pabango na kumapit sa damit nito. Hinalikan siya nito sa pisngiang paulit-ulit. Grabe, miss na miss kita, mahal. Araw-araw, gabi-gabi ikaw ang iniisip ko.” Gantihan ni Daniel ang yakap ngunit ang kanyang mga braso ay nanghihina.

Tinitigan niya ang mukha ng kanyang asawa. Si Katherine ay mas gumanda. Ang kanyang balat ay makinis at kumikinang tanda ng mga mamahaling pag-aalaga. Ang kanyang katawan ay mas lumusog, isang malaking kontras sa kanyang sariling anyo na medyo nangayaya dahil sa kalungkutan. Ctherine, mahinang sabi ni Daniel.

Ang boses niya ay paos. Si nanay nasaan siya? Ang nangiti sa mukha ni Ctherine ay bahagyang naglaho ngunit mabilis itong napalitan ng isang malungkot na ekspresyon. isang expression na tila pinractice niya ng paulit-ulit sa harap ng salamin. Yumuko siya at nagkunwaring pinupunasan ng gilid ng kanyang mga mata na wala namang luha.

“Mahal!” malambing niyang sabi. ‘ Ba nasabi ko na sa’yo payapa ng nagpapahinga si nanay sa piling ng Diyos. Biglaan ang lahat. Pero tiniyak kong naging tahimik ang kanyang pagpanaw. Nakangiti pa nga siya noong natagpuan ko siya sa higaan niya. Parang masaya siyang tinawag na. Sa pagkarinig noon, gumuho ang lahat ng natitirang lakas ni Daniel.

Nanlambot ang kanyang mga tuhod at napaluhod siya sa mamahaling tiles ng kanilang tiasa. Doon sa harap ng bahay na pinagpaguran niya sa ilalim ng kalangitan ng bayang kanyang nilisan, humagulgol siya na parang isang paslit. “Patawarin mo ako, nay.” Anak akong walang kwenta. Patawarin mo ako. Wala ako sa tabi mo nung mga huling sandali mo.

Mabilis na lumuhod din si Ctherine at hinaplos ang likod ni Daniel. Sh, tama na mahal. Ipagdasal na lang natin siya. Huwag mo n iyakan ng ganyan. Hindi matatahimik ang kaluluwa ni nanay. At saka nandito naman ako. Inalagaan ko si nanay hanggang sa huli. Ibinigay ko ang pinakamagandang gamot. Ang pinakamasasarap na pagkain.

Naging masaya siya sa mga huling araw niya mahal. Pangako. Tumingala si Daniel. Ang kanyang mga mata ay basang-basa ng luha. Salamat, Katherine. Salamat sa pag-aalaga kay nanay habang wala ako. Utang ko sao ang buhay ko. Isang matamis na ngiti ang sumilay sa mga labi ni Ctherine. Ano ka ba? Obligasyon ko yon bilang asawa mo at manugang niya. O siya tama na yan.

Halika na sa loob. Nagluto ako ng paborito mong steak. Gutom ka na sigurado. Hindi mariing tanggi ni Daniel. Tumayo siya marahas na pinunasan ang kanyang mga luha gamit ang likod ng kanyang palad. Hindi ako kakain. Hindi ako magpapahinga. Ha? Eh anong gagawin mo, mahal? Kagagaling mo lang sa biyahe. Nagtatakang tanong ni Ctherine.

Tinitigan siya ni Daniel ng diretso sa mata. Ang determinasyon ay nagniningas sa kabila ng kaniyang pamumugto. “Ihatid mo ako. Ihatid mo ako sa puntod ni nanay. Ngayon din.” Bahagyang nanigas ang mukha ni Ctherine ngunit isang segundo lang iyon. Agad siyang tumango ipinapakita ang imahe ng isang maunawaing asawa.

“Sige mahal, kung yan ang gusto mo. Halika ihahanda ko ang sasakyan.” Nagpunta sila sa isang malawak at tahimik na sementeryo na hindi kalayuan sa kanilang subdebisyon. Papalubog na ang araw at ang kulay kahel na sinag nito ay nagbibigay ng isang payapang ngunit malungkot na tanawin sa mga naglalakihang puno at hanay ng mga puntod.

Itinuro ni Ctherine ang daan dumaan sila sa mga mamahaling nitso hanggang sa huminto sila sa isang puntod na mas marangya kaysa sa iba. Ito ay gawa sa solidong itim na marmol makintab at walang bahid ng alikabok. Ang damo sa paligid nito ay bagong gupit at may mga sariwang puting bulaklak na nakalagay sa paanan nito.

Sa gitna nakaukit sa gintong mga letra ang pangalan Rosario de la Cruz. Minamahal na ina. Nang makita ni Daniel ang pangalan gumuho na naman ang kanyang mundo. Napasobsob siya sa malamig na marmol ni yakap ito ng mahigpit na para bang niyayakap niya ang kanyang ina. Sa huling pagkakataon. Hinagkan niya ang bawat letra ng pangalan nito. Assalamualikum, nay.

Basag ang kanyang boses habang bumubuhos muli ang kanyang mga luha. Ang kanyang mga tikbi ay umaalingawngaw sa katahimikan ng dapit hapon. “Nay, umuwi na po ako. Umuwi na si Daniel. Mayaman na po ako.” Nay, sabi niyo gusto niyo ng flower garden. Sabi niyo gusto niyong mag-travel. Matutupad ko na po lahat ngayon.

Nay, pero bakit po kayo umalis? Wala siyang pakialam kung madumihan man ang kanyang mamahaling damit. Dinakot niya ang lupa mula sa puntod at idinikit iyon sa kanyang pisngi. Nais maramdaman ang kahit anong koneksyon sa kanyang ina. Sa likuran ni Daniel, nakatayo si Ctherine na may hawak na itim na payong bagam’t hindi naman umuulan. Ang kanyang mukha ay walang emosyon.

Walang luhang pumapatak sa kanyang mga mata. Sa halip pasimple niyang sinulyapan ang kanyang mamahaling relos tila naiinip na sa dramang nasasaksihan. Matapos ang halos isang oras ng walang tigil na pag-iyak, sa wakas ay tumayo si Daniel. Ang kanyang katawan ay nanghihina ang kanyang kaluluwa ay pagod. “Tara na mahal.

Magdidilim na!” malumanay na sabi ni Ctherine. Hinawakan ang braso ng asawa. Mahinang tumango si Daniel ngunit bago tuluyang tumalikod muling pinagmasdan ni Daniel ang lapida. Sa pagkakataong yon sa gitna ng kanyang pighati, napansin niya ang isang bagay na kakaiba. Sa ilalim ng pangalan ng kanyang ina, walang ibang pangalang nakaukit.

Walang pangalan ng mga kapatid nito, ng mga pamangkin o kahit ng matalik nitong kaibigan na si Aling Lordes na kapitbahay nila. Tanging ang pangalan lang niya at ni Ctherine ang naroon bilang mga nagmamahal na naulila. Isang maliit na katanungan ang sumibol sa isang sulok ng kanyang isipan. Bakit? Hindi ba’t dapat narito ang pangalan ng buong angkan o baka? Baka naman ako lang ang nag-iisip ng sobra dahil sa pagod at pighati. Ipinilig niya ang kanyang ulo.

Sinubukang i-waxy ang kakaibang pakiramdam. Malamang ay pagod lang talaga siya. Sumunod siya kay Ctherine pabalik sa sasakyan dala-dala ang isang pusong basag at isang maliit na binhi ng pagdududa na hindi niya namalayang nagsisimula ng mag-ugat. Hindi dinalaw ng antok si Daniel ng gabing iyon. Ang malambot na kama, ang mabangong kumot at ang malamig na simoy ng aircon ay walang nagawa upang payapain ang kanyang naguguluhang diwa.

Ang bawat sulok ng malaking bahay ay sumisigaw ng karangyaan. Ngunit para sa kanya ito ay isang malamig at dayuhang lugar. Bumangon siya nag-iingat na hindi magising si Ctherine na mahimbing na natutulog sa kanyang tabi. Naglakad siya sa pasilyo ang kanyang mga paa ay halos walang tunog sa makintab na sahig na gawa sa kahoy.

Hinahanap niya ang isang bagay, isang ala-ala, isang bakas, isang pakiramdam ng tahanan na matagal ng nawala. Huminto siya sa tapat ng isang pinto sa dulo ng pasilyo. Ito ang dating silid ng kanyang ina. Dahan-dahan niyang pinihit ang siradura at binuksan ang pinto ngunit sa halip na ang pamilyar na amoy ng Vix at lumang damit isang matapang na amoy ng katad at pabango ang sumalubong sa kanya.

Bumungad sa kanya ang isang tanawing nagpakirot sa kanyang puso. Ang dating simpleng silid ni Rosario na may lumang tumba-tumba sa isang sulok at mga larawan niya noong bata pa siya sa dingding ay wala na. Ito ngayon ay isang walk in closet. Ang mga pader ay puno ng mga salamin. Nakahilera sa mga instanteng salamin ang hindi mabilang na mga sapatos na may iba’t ibang tatak.

Nakasabit sa mga bakal na sabitan ang mga damit na halatang libo-libo ang halaga. At sa gitna na parang mga tropeo, naka-display ang mga mamahaling bag. Isinara niya ang pinto, isang mapait na ngiti ang gumuhit sa kanyang mga labi. Ang init at pagmamahal ng silid na ion ay napalitan ng malamig at walang kaluluwang materyalismo.

Kinabukasan maaga siyang lumabas. para magpahangin. Habang nakatayo siya sa labas ng kanilang mataas na tarangkahan, natanaw niya ang isang pamilyar na anyo sa kabilang kalsada. Si Aling Lordes, ang kanilang kapitbahay na kaedad at matalik na kaibigan ng kanyang ina ay abala sa pagdidilig ng mga halaman. Daniel ihho masayang bati ng matanda nang makita siya. Diyos ko, nagbalik ka na pala.

Halika rito. Lumapit si Daniel at magalang na nagmano. Magandang umaga po, Aling Lordes. Kamusta na po kayo? Ang nangiti sa mukha ni Aling Lordes ay unti-unting napalitan ng kalungkutan. Heto, malungkot pa rin. Walang araw na hindi ko nami-miss ang nanay mo. Siya lang ang kakwentuhan ko tuwing hapon. Tinitigan siya ng matanda.

Nakikiramay ako iho na bigla kaming lahat sa nangyari. Salamat po,” mahinang sagot ni Daniel. “Nagtaka nga kami.” Patuloy ni Aling Lordes na tila nag-iisip ng malakas. Ang bilis ng mga pangyayari. Isang araw narinig na lang namin na wala na raw siya. Ni hindi man lang kami nakadalaw. Ang sabi ni Ctherine, ayaw daw ni Rosario na makita siyang mahina kaya ipinagbawal daw ang bisita at ang libing.

Napakabilis. Kami-kami lang sa kanto ang nakipaglamay ng sandali. Walang mga kamag-anak ninyo mula sa probinsya. Sarado ang kabaong. Sabi ni Ctherine para daw mapreserba ang huling ala-ala nating maganda sa kanya. Kumunot ang noon ni Daniel. Ganon po ba? Ang sabi sa akin ni Ctherine ay biglaan daw po ang atake sa puso.

Oo ‘yun nga raw. Sagot ni Aling Lord. May bahid ng pagdududa sa kanyang boses. Pero ang mas ipinagtataka ko ihho ay si Ctherine, napakatatag niyang babae. Sa libing ni hindi mo makitaan ng isang patak ng luha. At kinabukasan lang ng libing, may mga bisita na siyang dumating dito sa bahay. May malakas na tugtugan pa nga.

Siguro ay paraan niya iyon para malibang sarili sa kalungkutan. Ang bawat salita ni Aling Lordes ay parang maliliit na karayom na tumutusok sa isipan ni Daniel. Nagpaalam siya sa matanda at pumasok pabalik sa bahay ang kanyang isip ay gulong-gulo. Naabutan niya si Katherine sa kanilang malawak na kusina nagtitimpla ng kape.

Mahal nagkita kami ni Aling Lord sa labas. Panimula ni Daniel. sinisikap na maging kalmado. Ayung matandang tismosa. Walang ganang sagot ni Ctherine habang hinahalo ang kanyang kape. Anong sabi niya? Nabanggit niya na. Naging mabilis daw ang lahat ang libing. At na nagpatugtog ka raw dito pagkatapos na pagkatapos mailibing si nanay.

Natigilan si Ctherine. Dahan-dahan niyang ibinaba ang tasa at isang malamig na tingin ang ipinukol niya kay Daniel. At naniwala ka naman? Hindi naman sa naniwala. Nagtatanong lang. So ‘yun pala, mas pinaniniwalaan mo ang isang tismosang matanda kaysa sa sarili mong asawa. Tumaas ang boses ni Ctherine. Daniel, anim na buwan akong nag-alaga sa nanay mo. Ako ang nagpapakain sa kanya.

Ako ang nagpapainom ng gamot. Ako ang nagpupunas ng dumi niya kapag hindi na niya kaya. At ngayon pagbalik mo isang sabi-sabi lang mula sa labas pagdududahan mo na ako. Ang kanyang mga mata ay nanlilisik sa galit. Oo, nagpatugtog ako. Alam mo kung bakit? Dahil halos mabaliw na ako sa kalungkutan at katahimikan sa bahay na ‘to.

Kailangan kong gawin yon para hindi ako masiraan ng bait. Ang dali para saong manghusga dahil wala ka rito. Sa gitna ng kanyang pagsigaw, isang malakas na kalabog ang umalingawngaw sa kusina. Buong galit niyang hinampas ang isang baso ng tubig sa mesa. Tumilapon ang laman nito at ang babasaging salamin ay nagkapira-piraso sa sahig. Huwag na huwag mo akong kukwesunin ulit, Daniel.

Lalo na pagdating sa nanay mo dahil ibinigay ko ang lahat para sa kanya. Napaatras si Daniel na bigla sa tindi ng reaksyon ng asawa. Napuno siya ng pagkonsensya. Marahil ay tama si Katherine. Marahil ay dala lang ng kalungkutan kaya siya nagiging mapaghinala. Patawad mahal. Hindi ko sinasadya. Tinalikuran siya ni Ctherine.

Ang kanyang mga balikat ay naninigas. Linisin mo yan, utos niya bago naglakad paalis. Iniwan si Daniel na nakatayo sa gitna ng nabasang sahig at basag na salamin. Pakiramdam niya ay siya ang may kasalanan. Kinagabihan, hindi pa rin mapakalis si Daniel. Lumabas siya sa balkonahe ng kanilang silid tulugan sa ikalawang palapag.

Mula roon, tanaw niya ang likod bahay, isang lugar na napapalibutan ng isang pader na halos tatlong metro ang taas. Sa pinakadulong sulok, natatakpan ng matataas na damo, naroon ng isang luma at sira-sirang bodega. Habang nakatitig siya sa kadiliman. Sa gitna ng huni ng mga kuliglig, may narinig siyang isang tunog.

Isang tunog na napakahina na tila dala lamang ng hangin sa ugoy ng duyan. Isang pamilyar na himig, mahina garalgal at halos hindi marinig. Ngunit kilalang-kilala niya ang kantang iyon. Iyun ang kantang palaging inaawit ng kanyang ina sa kanya noong bata pa siya kapag hindi siya makatulog. Napahawak siya sa rehas ng balkonahe ang kanyang puso ay biglang kumabog ng mabilis.

Pinakinggan niyang mabuti ngunit wala na siyang narinig kundi ang katahimikan ng gabi. Imposible sabi niya sa sarili. Guni-guni ko lang ‘to. Pagod lang ako. Masyado ko lang nami-miss si nanay. Pumasok siya pabalik sa silid. Pilit na kinukumbinsi ang sarili na ang narinig niya ay isang multo lamang ng kanyang ala-ala.

Ngunit sa kaibuturan ng kanyang puso, ang binhi ng pagdududa na itinanim ni Aling Lord kaninang umaga ay nagsimula ng diligin ng isang nakakakilabot na misteryo. Hindi naalis sa isip ni Daniel ang himig na narinig niya kagabi. Kinabukasan, habang nag-aalmusal sila ni Ctherine, sinubukan niyang buksan ang usapan sa paraang hindi kahinah-hinala.

Mahal na pansin ko yung likod bahay natin. Sabi niya habang humihigop ng kape. Bakit ang taas ng pader at yung lumang bodega? Bakit parang hinayaan na lang na matabunan ng damo? Hindi ba mas maganda kung gawin nating hard yon? Biglang natigilan si Ctherine sa pagsubo ng pagkain.

Ang kanyang mga kamay na may hawak na kutsilyo at tinidor ay nanigas sa ere. Isang mabilis na anino ng pagkataranta ang dumaan sa kanyang mga mata bago niya ito napalitan ng isang ekspresyon ng pag-aalala. “Huwag mahal! Huwag na! Huwag kang pupunta doon.” Sabi niya ang kanyang boses ay mas seryoso kaysa sa inaasahan ni Daniel.

“Delikado diyan. Noong nagpapagawa ako ng pader, sinabi ng mga trabahador na maraming ahas diyan, mga kobra daw. Kaya nga ipinataasan ko ang pader para hindi makapasok yung mga ahas at para na rin sa seguridad. Alam mo na baka may magnanakaw na umakyat. Ganoon ba yung sagot ni Daniel bagam’t hindi siya kumbinsido pero sayang yung espasyo.

Mas mahalaga ang kaligtasan natin, Daniel. Giit ni Ctherine. Hayaan mo na ‘yan. Huwag mo n isipin. Ako na ang bahala sa lahat dito sa bahay. Ang pagbabawal ni Ctherine sa halip na magpakalma sa kanya ay lalo lang nagpaalab sa kanyang kuryosidad. Nang hapong yon tinawagan niya ang kanyang pinsan at matalik na kaibigan si Paul.

Kailangan niya ng isang taong mapagsasabihan, isang taong makakaintindi sa kanya. Pare, baka nababaliw na ako. Bungad ni Daniel sa telepono. Bakit? Anong nangyari? Nag-aalang tanong ni Paul. Ikinuwento ni Daniel ang lahat mula sa mabilis na libing sa kwento ni Aling Lordes sa marang walk in closet hanggang sa mahinang himig ng isang kundiman na narinig niya kagabi.

Sa kabilang linya, isang buntong hininga ang narinig niya mula kay Paul. Pare alam kung mabigat yang pinagdadaan mo. Malumanay na sabi nito. Pero baka dala lang yan ng pagluluksa, stress at pagod mula sa biyahe. Natural lang na mag-isip ka ng kung anu-ano. Bigyan mo ng panahon ang sarili mo at si Ctherine.

Anim na buwan din siyang nag-alaga kay Tita Rosario. Sigurado pagod din ‘yon. Medyo gumaan ang loob ni Daniel sa sinabi ni Paul. marahil ay tama nga ito. Marahil ay kailangan niya lang magpahinga at tanggapin ang katotohanan. Sinubukan niyang i-waki ang mga pagdududa ngunit sa mga sumunod na araw, may isang bagay sa kilos ni Ctherine ang patuloy na bumabagabag sa kanya.

Tuwing matatapos silang kumain, napapansin niyang maingat na inihihiwalay ni Ctherine ang mga tirang pagkain, kanin, gulay at kaunting ulam sa isang lumang aluminum na balde. “Para saan yan?” tanong niya isang beses. “Ah, ito.” Mabilis na sagot ni Ctherine habang nakatalikod. “Para sa mga pusang ligaw. Naaawa kasi ako payat na payat at saka para hindi sila magkalat ng basura sa harap ng bahay.

Tumatango lang si Daniel pero palihim niyang inoobserbahan. Araw-araw pagkatapos mananghalian dala-dala ni Ctherine ang balde at naglalakad ito papunta sa likod bahay malapit sa kinaroroonan ng kinakalawang na bodega. Hindi ito nagtatagal doon. Pagbalik nito, wala ng laman ng balde. Isang hapon habang si Ctherine ay abala sa pakikipag-usap sa telepono sa sala, nakita ni Daniel ang pagkakataon.

Alam niyang katatapos lang nitong magpakain ng pusa. Dahan-dahan siyang lumabas sa likod bahay ang puso niya ay kumakabog. Sinundan niya ang maliit na daan na nabuo sa matataas na damo dahil sa araw-araw na pagdaan ni Ctherine. Huminto siya malapit sa bodega. Ang hangin ay may dalang mabahong amoy. Isang pinaghalong amoy ng nabubulok na basura at ihi.

Sa paanan ng pader ng bodega sa ilalim ng isang mayabong na talahib, nakita niya ang iniwan ni Ctherine. Hindi ito isang simpleng tapunan ng pagkain. Ito ay isang lumang plato. Isang puting platong porselana na may disenyo ng maliliit na asul na bulaklak sa gilid. Nan lamig ang buong katawan ni Daniel. Kilalang-kilala niya ang platong iyon.

Iyun ang paboritong plato ng kanyang ina. Isang regalong minana pa nito sa lola niya. Laging sinasabi ni Rosario na masarap ang pagkain kapag sa platong yon siya kumakain. Lumuhod si Daniel at pinulot ang plato. May mga natuyo ng butil ng kanin na nakadikit dito. Ngunit ang nagpatindig sa kanyang mga balahibo ay ang nasa ilalim ng plato.

Puno ito ng malalim na gasgas mga gasgas na gawa ng isang kutsara na paulit-ulit na ikinaskas ng buong pwersa na tila sinusubukang makuha ang bawat huling piraso ng pagkain ang bawat huling patak ng sarsa. Sinabi ni Cherine para ito sa pusa, bulong ng isip niya. Pero kailan pa natutong gumamit ng kutsara ang pusa? Kailan pa natutong magkaskas ng plato ang pusa na parang isang taong gutom na gutom? Itinayo niya ang kanyang paningin.

Ang bodega ay nakatayo sa kanyang harapan. Tahimik at nagbabanta. Ang pinto nito ay gawa sa makapal na kahoy at nakakandado ng isang malaki at bagong-bagong padlock na kulay itim. Habang iniikot niya ang kanyang tingin sa paligid, may isang bagay na pumukaw sa kanyang pansin. Sa isang alambreng tinik na nakapulupot malapit sa bintana ng bodega, may nakasabit na kapirasong tela.

Lumapit siya at maingat itong kinuha. Ito ay isang punit na bahagi ng damit, isang duster. Ang tela ay luma na ngunit ang disenyo ay hindi niya malilimutan maliliit na bulaklak na sampagwita sa isang light blue na background. Ang duster na yon. Iyun ang huling regalong ibinigay niya sa kanyang ina bago siya umalis patungong Middle East.

Naaalala pa niya ang tuwa sa mga mata nito nang iabot niya ‘yon. Ang ganda anak. Ito na ang magiging paborito kong pambahay sa mama mo. Sabi nito noon, ang piraso ng tela ay marumi. May mga mantsa ng lupa at putik. Ngunit hindi ito mukhang tela na anim na buwan ng nakalibing sa ilalim ng lupa. Ito ay mukhang kamakailan lamang napunit. Hawak-hawak sa isang kamay.

Ang platong may mga gasgas at sa kabila naman ay ang punit na tela ng paboritong duster ng kaniyang ina. Tinitiga ni Daniel ang nakakandadong pinto ng bodega. Ang pagdududa ay hindi na isang binhi. Ito ngayon ay isang dambuhalang puno na ang mga ugat ay mahigpit na pumupulupot sa kanyang puso. Ang lahat ng kasinungalingan ay unti-unti ng nagiging isang nakakapangilabot na katotohanan.

Hinintay ni Daniel ang paglubog ng araw. Hinintay niyang matapos ang kanilang hapunan. Isang hapunan na puno ng pilit na ngitian at mababaw na kwentuhan. Hinintay niyang maupo si Ctherine sa kanilang mamahaling sofa sa sala abala sa pag-scroll sa kanyang telepono. Ito na ang tamang sandali. Tahimik siyang lumapit ang kanyang mga hakbang ay mabibigat sa sahig na kahoy.

Walang salitang lumabas sa kanyang bibig. Sa halip marahan niyang ipinatong sa ibabaw ng glass coffee table sa harap ni Catherine ang dalawang bagay na natagpuan niya kaninang hapon. ang lumang plato na may asul na bulaklak at ang maruming piraso ng tela mula sa duster ng kaniyang ina. Narinig ni Daniel ang biglang pagtigil ng paghinga ni Ctherine.

Ang mga daliri nito na kanina mabilis na nag-i-scroll sa screen ay nanigas. Dahan-dahan itong nag-angat ng tingin mula sa telepono sa mga bagay sa mesa at pagkatapos ay sa mukha ni Daniel. Ang kaniyang mukha ay isang blankong maskara ngunit hindi nito naitago ang pagkasindak na kumislap sa kanyang mga mata. Ano ‘to? Tanong ni Ctherine.

Ang kanyang boses ay pilit na pinapakalma. Ikaw ang tanungin ko. Mahinahong sagot ni Daniel ngunit ang bawat salita ay may bigat. Nakita ko yan sa likod bahay malapit sa bodega. Ang plato puno ng gasgas ng kutsara ang tela mula sa paboritong duster ni nanay. Dito na nagsimula ang dula. Ang pagkasindak sa mukha ni Ctherine ay biglang napalitan ng isang malalim na kalungkutan.

Ang kanyang mga labi ay nanginig at ang kanyang mga mata ay nagsimulang mamasa-masa. Ito ay isang pagtatanghal na karapatdapat sa isang premyadong aktres. ang plato. Nagsimula siyang magsalita. Ang kanyang boses ay garalgal. Itinago ko yan Daniel. Hindi ko kayang itapon. Isa yan sa mga paborito ni nanay.

Siguro siguro yung mga pusang pinapakain ko. Baka sila ang nakakalat niyan. At ang tela. Mariing tanong ni Daniel hindi inaalis ang kanyang titig. Hinawakan ni Ctherine ang tela ang kanyang mga daliri. ay nanginginig. Ang duster na ‘to. Inilagay ko sa isang kahon kasama ng iba pa niyang gamit para alalahanin siya. Baka baka may daga na kumuha at nagkalat.

Hindi ko alam, Daniel. Bigla siyang napahagulgol isang malakas at nakakaawang pag-iyak. Diyos ko Daniel, yan ba ang iniisip mo na pagkatapos ng lahat ng sakripisyo ko pagdududahan mo ako dahil sa isang lumang plato at isang pirasong basahan. Tumayo siya hinarap si Daniel ang mga luha ay malayang dumadaloy sa kanyang pisngi.

Habang ikaw ay nasa malayo, nagpapakasarap sa buhay. Ako ang nandito. Ako ang nag-alaga sa nanay mo sa mga huling araw niya. Ako ang nakakita sa kanya. Noong unti-unti na siyang nanghihina, ako ang nagtiis sa lahat tapos ganito, ganito ang isusukli mo sa akin. Hindi kumibo si Daniel. Nakatitig lang siya pinagmamasdan ang bawat galaw, bawat hikbi.

May isang bahagi sa kanya na gustong maniwala, gustong maawa. Ngunit ang luhika at ang mga ebidensya ay sumisigaw ng kasinungalingan. Hindi pa rin tugma ang mga kwento, Ctherine. Mahinahon niyang sabi. Ang mga salitang iyon ang nagtulak kay Ctherine sa sukdulan. Ang kanyang pag-iyak ay biglang nahaluan ng galit. Ang kanyang mukha ay namula ang kanyang mga mata ay nanlisik.

Hindi tugma o baka ikaw ang hindi natama ang pag-iisip. Sigaw niya. Masyado kang nalulungkot, Daniel. Masyado kang dinadala ng pighati mo kaya kung anu-ano na ang nakikita mo, nagha-hallucinate ka na. Sa isang mabilis na kilos, dinampot niya ang isang throw pillow mula sa sofa at buong lakas na ibinato ito kay Daniel.

Tumama ang unan sa dibdib ni Daniel. Hindi ito masakit. Ngunit ang galaw ay puno ng karahasan at desperasyon isang kilos na naglalayong tapusin ang usapan. Tin-torture mo ako sa mga tanong mo. Pasigaw niyang sabi. Ang kanyang boses ay nanginginig sa galit. Pinapahirapan mo ang isip ko. Anim na buwan. Daniel. Anim na buwan akong nag-isa ritong nagluksa. Pero ngayon na nandito ka na.

Ako pa ang ginagawa mong kontrabida. Ako pa ang sinisisi mo. Itinuro niya si Daniel ang kanyang daliri ay nanginginig. Ikaw ang may problema. Hindi ako. Baka kailangan mo n magpatingin sa doktor, sa psychiatrist dahil nababaliw ka na sa sobrang pag-iisip mo sa nanay mo. Pagkatapos ng kanyang pagsabog, muli siyang napaupo sa sofa at humagulgol ng mas malakas isinubsob ang kanyang mukha sa kanyang mga palad.

Ang eksena ay perpekto. Isang asawang nasasaktan at hindi maintindihan. Nakatayo lang si Daniel pinagmamasdan. Ang babaeng umiiyak sa kanyang harapan. Ang unan ay nasa sahig sa pagitan nila. Sa sandaling iyon, isang malinaw na katotohanan ang tumatak sa kanyang isipan. Hindi niya makukuha ang sagot sa paraang ito.

Hindi niya kayang talunin ang ganitong klaseng pag-arte. Dahan-dahan siyang lumapit at umupo sa tabi nito. Isang mabigat na buntong hininga ang kumawala sa kanya. Sa labas mukha siyang isang talunang asawa. Ngunit sa loob ang apoy ng determinasyon ay mas lalong lumakas. Patawad. Mahina niyang sabi. Hinahaplos ang likod nito. Siguro siguro tama ka.

Siguro dala lang talaga ito ng pagod at pangungulila ko. Patawarin mo ako, mahal. Itinaas ni Ctherine ang kanyang ulong basang-basa ng luha. Ang kanyang mga mata ay nagtatanong, “Hindi na kita pagdududahan ulit. Pangako ni Daniel, isang pangakong alam niyang hindi niya tutuparin. Niyakap niya ang kanyang asawa, isang yakap na malamig at walang pagmamahal.

Habang nakayakap si Katherine sa kanya, nakatitig si Daniel sa kawalan sa ibabaw ng balikat nito. Ang sayaw ng pagdududa ay tapos na. Ngayon sa kanyang isipan, isang plano ang dahan-dahang nabubuo. Kailangan niyang malaman kung ano ang nasa loob ng bodega at may isang paraan lang para magawa iyon.

Kinabukasan habang naliligo si Katherine, kinuha ni Daniel ang kumpol ng mga susi na nakasabit malapit sa pinto. Maingat niyang kinalas ang susi ng pinto sa likod bahay. Itinago niya ito sa kanyang bulsa. magpapagawa siya ng kopya at sa lalong madaling panahon bubuksan niya ang pinto sa hardin ng mga lihim. Dumaan ang dalawang araw na puno ng isang nakabibing katahimikan.

Si Daniel ay gumanap bilang isang maunawaing asawa habang si Ctherine naman ay bumalik sa pagiging isang mapagmahal na may bahay. Ngunit sa ilalim ng payapang anyo ang tensyon sa pagitan nila ay parang isang lubid na sobrang higpit. At anumang oras ay maaaring mapatid. Nakuha na ni Daniel ang kopya ng susi. Itinago niya ito sa ilalim ng kanyang unan na parang isang sandata na naghihintay ng tamang oras upang gamitin.

At dumating ang pagkakataong iyon sa isang biyernes ng gabi. Mahal may get together kami ng mga dati kong kaisina mamaya. Masayang paalam ni Catherine habang nag-aayos sa harap ng salamin. Suot niya ang isang itim na bestidang hapit sa katawan at naglalagay ng pulang kulorete sa labi. Medyo gagabihin ako ng uwi baka madaling araw na. Okay lang ba sa’yo? Oo naman.

Sagot ni Daniel pilit na ngumingiti. Mag-ingat ka. Huwag kang masyadong maglalasing. Promise. Sabi nito. Hinalikan siya sa pisngi. May pagkain na sa ref. Initin mo na lang. I love you. Pagkaalis ni Ctherine kasabay ng pag-alis ng tunog ng kanyang SUV sa garahe ay ang pag-alis din ng pagkukunwari ni Daniel.

Ang ngiti sa kanyang labi ay nawalan na palitan ng isang seryoso at determinadong ekspresyon. Dinukot niya ang kanyang telepono at tinawagan si Paul. Pare, kailangan ko ng tulong mo. Sabi niya, walang paligoy-ligoy. Umalis si Ctherine. Ngayong gabi na. Ilang sandali ng katahimikan ang sumunod sa kabilang linya.

Sigurado ka na ba talaga diyan, Daniel? Baka naman nagkakamali ka lang kapag nalaman to ni Ctherine, malaking gulot to. Hindi na ako nagdududa Paul. Kailangan kong malaman kung ano ang totoo at kailangan kita sa tabi ko. Kung ako lang mag-isa, baka hindi ko kayanin ang kung ano man ang makikita ko. Isang malalim na buntong hininga ang narinig ni Daniel. Sige, papunta na ako.

Dalhin mo ako ng matapang na kape. Pagdating ni Paul, inilatag ni Daniel ang lahat ng plato, ang piraso ng duster at ang kopya ng susi. Sa pagkakataong ito, nakita ni Daniel ang pagbabago sa ekspresyon ng kaibigan. Ang pag-aalinlangan ay napalitan ng pag-aalala. Pare, kung totoo man ang hinala mo, delikado ‘to. Sabi ni Paul hawak-hawak ang piraso ng tela.

Anong gagawin natin kapag may nalaman tayo? Hindi ko pa alam. Pag-amin ni Daniel. Ang mahalaga, malaman muna natin ang katotohanan. Hinintay nilang lumalim ang gabi. Bandang 11 ng buong subdivisyon ay tahimik na lumabas sila. Ang kalangitan ay madilim at walang bituin. Ang hangin ay malamig at mabigat. Nagbabadyan ng pag-ulan. Ginamit ni Daniel ang kinopyang susi sa pinto sa likod.

Isang mahinang click ang narinig nila at bumukas ito. Ang hangin mula sa likod bahay ay may dalang pamilyar na mabahong amoy. Mas matindi ngayon sa gitna ng gabi. Dahan-dahan silang naglakad. Tanging ang liwanag mula sa flashlight ng kanilang mga cellphone ang nagsisilbing gabay. Ang matataas na damo ay sumasayad sa kanilang mga pantalon.

Habang papalapit sila sa bodega ang kaba sa dibdib ni Daniel ay parang isang tambol na walang tigil sa pagtugtog. Biglang pumatak ang isang butil ng ulan sa kanyang noo. Sinundan pa ito ng isa at isa pa hanggang sa ang mahinang ambon ay naging isang banayad na ulan. Bilisan natin! Bulong ni Paul. Nasa tapat na sila ngayon ng butbuo ng bodega.

Ang pinto nitong gawa sa kahoy ay mukhang mas marupok sa malapitan. Ang malaking itim na padlak ay tila isang bantay na hindi natutulog. Habang tinititigan ni Daniel ang padlock, naghahanap ng paraan kung paano ito sisirain. Bigla siyang natigilan. May narinig siyang isang tunog mula sa loob. Isang tunog na halos malunod sa patak ng ulan. Ubo, ubo, ubo.

Isang mahinang pag-ubo. Tuyot at hirap na hirap. Ang tunog ng isang taong may sakit. Nagkatinginan sila ni Paul. Ang kanilang mga mata ay nanlalaki sa gulat. At pagkatapos ng pag-ubo, sumunod ang isang bagay na mas nagpatindig ng kanilang mga balahibo. Sa ugoy ng duyan. Matulog ka na aking bunso. Ang himig. Naroon na naman.

Mas malinaw ngayon kahit basag at nanginginig. Ito ay boses ng isang babae. Hirap na hirap ngunit puno ng pamilyar na lambing. Isang tinig mula sa dilim. Pare! Bulong ni Paul ang kanyang mukha ay namumutla sa liwanag ng cellphone. Narinig mo yon? Hindi makapagsalita si Daniel. Tumango lang siya. Ang kanyang panga ay naninigas. Lahat ng pagdududa, lahat ng pag-aalinlangan ay natunaw na parang yelo sa gitna ng apoy.

Ang narinig nila ay hindi guni-guni, hindi multo. Yun ay boses ng isang tao. At kilalang-kilala ni Daniel ang boses na yon. Kahit pa ito ay sinira na ng paghihirap at sakit. Si si nanay!” hirap na hirap na salitang namutawi sa kanyang bibig. Kinalampag niya ang pinto. “Naynay, nandiyan po ba kayo?” Walang sumagot. Ang pagkanta ay tumigil.

Ang tanging naririnig na lang nila ay ang paglakas ng buhos ng ulan at ang sarili nilang malakas na paghinga. Sinubukan ni Daniel na sirain ang padlak gamit ang isang malaking bato ngunit masyado itong matibay. Sinipa niya ang pinto ngunit umugalang ito ng bahagya. “Kailangan natin ng bolt cutter.” Sabi ni Paul. Hinihila si Daniel palayo.

Wala tayong magagawa ngayon. Kailangan nating bumalik at kumuha ng gamit. Pumayag si Daniel kahit labag sa kanyang kalooban. Habang naglalakad sila pabalik sa bahay sa gitna ng malakas na ulan, hindi niya inalis ang kanyang tingin sa bodega. Ang bodega ay hindi na isang bodega lamang sa kanyang paningin.

Ito ay isang kulungan, isang libingan para sa mga buhay. At sa loob niyon sa gitna ng dilim at lamig ay ang kanyang ina. Ang inangim na buwan na niyang pinagluluksaan. Ang inang anim na buwan na palang nagtitiis sa isang impyernong hindi niya sukat akalain. Ang biyahe pabalik sa bahay ni Paul ay parang isang panaginip na puno ng kaba.

Wala ni isa sa kanila ang nagsalita. Tanging ang malakas na pag-ulan at ang paulit-ulit na paghampas ng wiper sa windshield ng sasakyan ang maririnig. Ang isip ni Daniel ay lumilipad bumabalik sa bawat kasinungalingan ni Ctherine sa bawat pekeng luha sa bawat yakap na walang init. Lahat ng yun ngayon ay parang lason na na unti-unting kumakalat sa kanyang buong sistema.

Sa garahe ni Paul, kinuha nila ang isang mahaba at mabigat na bolt cutter. Ang malamig na bakal nito ay tila nagbigay ng kakaibang determinasyon kay Daniel. Ito na ang magiging susi sa pintuan ng impyerno. Handa ka na ba, pare? Tanong ni Paul. Ang kanyang boses ay seryoso. Kung ano man ang makita natin sa loob, kailangan nating maging matatag.

Tumango lang si Daniel. Ang mga salita ay hindi na kailangan. Ang apoy sa kanyang mga mata ay sapat ng sagot. Mabilis silang bumalik. Ang ulan ay mas lalo pang lumakas na tila nakikisabay sa unos na namumuo sa dibdib ni Daniel. Ang bawat patak ay parang isang martilyong pumupukpok sa kanyang sentido. Ang bawat hakbang pabalik sa bodega ay mas mabigat kaysa sa nauna.

Nang marating nila ang bodega, ipinuwesto ni Paul ang matatalim na dulo ng bolt cutter sa makapal na bakal ng padlock. Nagpakawala siya ng isang malalim na hininga at ginamit ang buong lakas ng kanyang mga braso. “Carl Rock! Isang matinis na tunog ng nabaling bakal ang pumunit sa katahimikan ng gabi. Mas malakas pa kaysa sa kulog.

Ang padlock ay bumagsak sa maputik na lupa. Ang pintuan ng impyerno ay handa ng bumukas. Nagkatinginan muna sila ni Paul. Isang huling pagkakataon para umatras. Ngunit walang pag-aalinlangan sa kanilang mga mata. Itinulak ni Daniel ang pinto. Isang nakakasulasok na amoy ang biglang humampas sa kanilang mga mukha.

Mas masahol pa sa kahit anong basurahan. Isang pinaghalong amoy ng dumi ng tao ng nabubulok na pagkain ng amag at ng matagal ng hindi nasisikatan ng araw na hangin. Muntik ng masuka si Daniel. Itinutok niya ang flashlight ng kanyang cellphone sa kadiliman. Ang liwanag ay dahan-dahang gumapang sa loob ng maliit at masikip na espasyo.

Ang sahig ay lupa lamang basa at maputik dahil sa ulan na tumatagos sa mga butas ng bubong. Sa isang sulok may mga lumang sako at mga basag na paso. At sa kabilang sulok sa ibabaw ng isang maruming tumpok ng dayami may isang anyong nakabaluktot. Isang anyyo na halos hindi na makilala. Bilang tao.

Nanginginig ang kamay ni Daniel habang dahan-dahan niyang itinutok ang liwanag doon. Ang anyo ay biglang napapitlag sa bigla ang liwanag. Itinaas nito ang isang kamay na puro butot balat upang takpan ng mukha. Ang balat nito ay kulay lupa puno ng mga sugat at pasa. Ang buhok nito ay puti na at buhol-buhol puno ng dumi at marahil ay mga kuto.

Ang suot nitong damit ay ang pamilyar na duster na may disenyo ng sampagwita ngayon ay punit-punit at halos kulay putik na. Isang mahinang ungol ang lumabas sa bibig nito. Isang ungol ng matinding takot. Si Katherine patawad. Huwag mo akong saktan. Ang sabi ng tinig nanginginig at basag-basag. Hindi na ako kakanta. Hindi na ako gagawa ng ingay. Patawad.

Ang bawat salita ay parang isang kutsilyong humiwa ng malalim sa puso ni Daniel. ang kanyang ina. Ang kanyang minamahal na ina nagmamakaawa sa sarili niyang manugang sa babaeng pinagkatiwalaan niya. Binitawan niya ang kanyang cellphone. Bumagsak ito sa putik ngunit hindi niya alintana. Ang kanyang paningin ay nakatuon lamang sa kaawa-awang nilalang sa kanyang harapan, lumuhod siya sa maputik na sahig.

Hindi po ako si Ctherine. Sabi niya ang kanyang boses ay basag sa pag-iyak. Nay, ang anyo ay natigilan. Dahan-dahan nitong ibinaba ang kamay na nakatakip sa mukha. Ipinikit nito ang mga mata na tila nasisilaw pa rin at sinubukang aninagin kung sino ang nasa harapan. Isang mata nito ay halos sarado na at namamaga habang ang isa naman ay malabo at puno ng muta.

Nay! Ulit ni Daniel ang kanyang mga luha ay malayang bumubuhos humahalo sa putik sa kanyang pisngi. Ako po ito, Nay. Si Daniel. Inabot niya ang nanginginig na kamay ng kanyang ina. Ang balat nito ay magaspang at napakalamig na parang balat ng isang taong matagal ng wala sa mundo. Sa paghawak niya, naramdaman niya ang bawat buto sa mga daliri nito.

Sa pagkarinig ng pangalang iyon. Sa pagdampi ng pamilyar na init ng kamay, isang kislap ng pagkilala ang sumilay sa naghihirap na mga mata ni Rosario. Ang kaniyang mga labi na tuyot at bitak-bitak ay bahagyang bumukha. The Daniel. Ang bulong nito isang tunog na halos hindi marinig na parang isang hininga lamang. Opo, nay ako po ito.

Hagulgol ni Daniel. Hindi na niya napigilan ang sarili. Gumapang siya palapit at niyakap ang marumi at mabahong katawan ng kaniyang ina. Niyakap niya ito ng mahigpit, walang pakialam sa dumi, sa amoy sa sakit. Ang tanging gusto niya ay maramdaman nitong hindi na ito nag-iisa. Sa una, nanigas ang katawan ni Rosario na tila hindi sanay sa isang yakap na walang kasamang pananakit.

Ngunit nang maramdaman niya ang panginginig ng balikat ng kanyang anak dahil sa pag-iyak nang maamoy niya ang pamilyar na pabango nito, dahan-dahan ang kanyang mga buto’t balat na braso ay gumalaw at yumakap pabalik. At doon sa gitna ng kadiliman at ng amoy ng impyerno, umagos ang mga luhang matagal ng naipon. Anak ko bima, buhay ka.

Iyak ni Rosario ang kanyang boses ay puno ng pinaghalong tuwa at matinding takot. Bigla siyang kumalas sa yakap at hinawakan ang mukha ni Daniel. Ang kanyang mga mata ay nanlalaki sa pagkasindak. Umalis ka na, anak, takas. Sabi niya ang kanyang boses ay biglang lumakas dahil sa adrenaline. Kailangan mong umalis.

Kapag nalaman niyang nandito ka, papatayin ka niya. Sabi niya, sabi niya, ipapapatay ka niya kapag nagsalita ako. Kaya ako nanahimik para sa’yo, anak, para mabuhay ka. Gumuho ang mundo ni Daniel. Sa pangalawang pagkakataon, masakit, mas brutal. Ang kanyang ina ay nagtiis sa impyernong ito hindi dahil sa takot para sa sarili kundi dahil sa pag-ibig para sa kanya.

Ang kanyang pananahimik ay isang sakripisyo. Tumingin si Daniel sa likuran kay Paul na nakatayo sa may pinto. Hindi makapagsalita ang mukha ay nababalot ng awa at galit. Nagtama ang kanilang mga mata at sa isang tingin nagkaintindihan na sila. Hindi na tayo aalis na eh. Marieng sabi ni Daniel hinawakan ng mga kamay ng ina.

Tapos na po ang pagtitiis niyo. Aalis tayo sa impyernong ito nang magkasama. Tumingala siya sa butas-butas na bubong. Hinayaan ang malamig na ulan na hugasan ng kanyang mukha. Ang kanyang pag-iyak ay huminto. Ang kalungkutan sa kanyang dibdib ay biglang napalitan ng isang bagay na mas madilim at mas mapanganibang nag-aalab.

na galit na uhaw sa katarungan. Ipinikit niya ang kanyang mga mata at bumulong sa hangin isang pangakong narinig lamang ng kulog at ng kanyang sariling kaluluwa. Katherine, sisingilin kita sa lahat ng ito. Tulungan mo ako, Paul. Utos ni Daniel ang kanyang boses ay kalmado na ngayon, isang nakakatakot na kalma na tila mas mabigat kaysa sa nagngangalit na bagyo kanina.

Mabilis na lumapit si Paul hinubad ang sariling jacket at maingat na ipinatong sa mga balikat ni Rosario upang takpan ng marumi at punit-punit nitong duster. Ang bawat galaw nila ay maingat na para bang ang kanilang hinahawakan ay isang babasaging salamin na anumang oras ay maaaring mabasag. Kaya niyo po bang tumayo na? Eh? Malumanay na tanong ni Daniel.

Sinubukan ni Rosario na igalaw ang kanyang mga paa ngunit isang mahinang daing lamang ang kanyang naisagot. Ang kanyang mga binti ay manhid at nanghihina dahil sa matagal na hindi paggamit at malnutrisyon. Walang pag-aalinlang ipinasok ni Daniel ang kanyang mga braso sa ilalim ng mga tuhod at likod ng ina. Binuhat niya ito.

Ang kanyang puso ay halos madurog ng maramdaman kung gaano kagaan ang kanyang ina. Ang bigat nito ay parang bigat lamang ng isang 10 taong gulang na bata. Naramdaman niya ang bawat buto, ang bawat matulis na bahagi ng katawan nitong nangayayat. Ang katotohanang ito ay isa na namang sundang na humiwa sa kanyang dibdib.

Bukas na ang pinto sa likod. Unahin mo na sila. Susunod ako. Lilinisin ko ang mga bakas natin. Mabilis na sabi ni Paul. Kinuha ang nabaling padlock at ang bolt cutter. Dahan-dahang naglakad si Daniel palabas ng bodega. dala-dala ang pinakamahalagang yaman sa kanyang buhay. Ang malakas na ulan ay agad na bumasa sa kanila ngunit para kay Rosario, ang bawat patak ng malamig na tubig ulan sa kanyang balat ay parang isang biyaya.

Sa sa unang pagkakataon, sa loob ng anim na buwan, naramdaman niya ang hangin sa labas. Narinig niya ang tunog ng kalikasan at nakita niya ang liwanag maliban sa kadiliman ng kanyang kulungan. Isinubsob niya ang kanyang mukha sa dibdib ng anak. Umiiyak ng tahimik hindi dahil sa sakit kundi dahil sa ginhawa.

Habang tinatawid nila ang madilim na likod bahay, napatingala si Daniel sa ikalawang palapag ng sarili niyang bahay. Ang ilaw sa kanilang silid tulugan ay patay. Sa likod ng bintanang iyon, si Ctherine ay mahimbing na natutulog sa kanilang malambot na kama marahil ay nananaginip ng mga mamahaling bag at alahas.

Walang kamalay-malay sa lindol na unti-unti ng yumayanig sa pundasyon ng kanyang mundo ng kasinungalingan. Isang malamig na ngiti ang gumuhit sa mga labi ni Daniel. Isang nangiti na hindi aabot sa kanyang mga mata. Maingat niyang isinakay si Rosario sa likod ng sasakyan ni Paul. Kinumutan niya ito ng emergency blanket na laging dala ng kaibigan.

Pagkasakay ni Paul, mabilis silang umalis. Iniwan ng marangyang bahay na naging isang simbolo ng pagtataksil at kasamaan. “Saan tayo pupunta?” tanong ni Paul. Ang kaniang mga mata ay nakatuon sa daan sa ospital pero hindi dito sa Cavite. Masyadong delikado. Baka may kakilala si Ctherine. Sagot ni Daniel. Dalhin natin siya sa Maynila sa isang pribadong ospital.

Yung hindi niya maiisip na hahanapin. Habang nasa biyahe si Rosario ay nakatulog sa likod dala ng matinding pagod. Ngunit kahit sa pagtulog ang kanyang kamay ay mahigpit na nakakapit sa braso ni Daniel na tila takot na kapag bumitaw siya ang lahat ng ito ay maglalaho at magigising siyang muli sa madilim na bodega.

Pagdating nila sa isang kilalang ospital sa Maynila, bandang 1 ng madaling araw, agad silang sinalubong ng mga nurse sa emergency room. Ang kanilang mga mukha ay puno ng pagkabigla at pagtataka. Nang makita ang kalagayan ni Rosario, anong nangyari sa kanya? Biktima ba siya ng kidnapping? Tanong ng isang doktor. Tumingin si Daniel sa doktor.

Ang kanyang mga mata ay puno ng bighati at galit. Doc, gawin niyo po ang lahat. Iligtas niyo ang nanay ko. At isa pa po dagdag niya, “Kailangan ko ng isang kumpletong medical report. Isang medico legal. Itala niyo ang bawat sugat, ang bawat pasa, ang bawat senyales ng malnutrisyon at dehydration. Kailangan ko ng ebidensya para ipakulong ang demonyong gumawa nito sa kanya.

Matapos maipasok si Rosario sa isang private room kung saan agad siyang kinabitan ng swero at binigyan ng paunang lunas na iwan sina Daniel at Paul sa labas. “Anong plano mo ngayon, pare?” basag ni Paul sa katahimikan. Umupo si Daniel ipinatong ang kanyang mga siko sa tuhod at isinubsob ang mukha sa kanyang mga palad.

Ilang sandali siyang nanatiling ganoon bago muling nag-angat ng tingin. Ang kanyang mga mata ay pula ngunit hindi na dahil sa pag-iyak. Ito ay pula dahil sa galit at puyat. Hindi ako uuwi doon na parang walang nangyari. Mariin niyang sabi. Kapag umuwi ako at kinumpronta siya, itatanggi niya ang lahat baka tumakas pa siya.

Hindi. Kailangan ko ng plano. Isang plano na sisiguraduhing hindi na niya makikita ang sinag ng araw sa labas ng kulungan. Habang nag-iisip biglang may naalala si Rosario sa kanyang pagkahibang kanina. Ang sinabi nitong pinilit siyang pumirma sa mga dokumento. Paul, may kilala ka bang magaling na abogado yung walang inaatrasan? Oo, meron. Mabilis na sagot ni Paul.

Pinsan ng misis ko. Matapang yon. At pulis. May kakilala kang pulis na mapagkakatiwalaan? Meron din dalawang hepe. Pwedeng-pwede nating lapitan. Isang malamig at kalkuladong plano ang dahan-dahang nabubuo sa isipan ni Daniel. Hindi ito magiging isang marahas na paghihiganti. Ito ay magiging isang maingat at legal na demolisyon.

Sisirain niya si Ctherine gamit ang mismong sistemang sinubukan nitong lokohin. Tatawagan ko sila bukas ng umaga, sabi ni Daniel. Pero bago ‘yan, kailangan kong bumalik sa impyernong ‘yon. Kailangan kong umarte na parang walang nangyari. Kailangan kong harapin ang demonyo sa sarili niyang pugad. Ang desisyon ay pinal. Ang paghihiganti ay hindi na lamang isang emosyon.

Ito ngayon ay isang detalyadong operasyon. At si Daniel ang anak nawalay ay handa ng maging anghel ng paghuhukom. 5 ngaga, nang tahimik na ipinasok ni Daniel ang sasakyan sa kanilang garahe, pinag-aralan niya ang bawat galaw. Sinigurong walang anumang ingay na makakagising kay Ctherine. Ang jacket ni Paul na isinuot kay Rosario ay itinago niya sa likuran ng kotse.

Nagpalit siya ng damit. Hinugasang mabuti ang putik sa kanyang mga paa at sapatos. Tiningnan niya ang sarili sa salamin. Ang kanyang mukha ay pagod. At ang kanyang mga mata ay may madilim na bilog. Ngunit sinubukan niyang mag-ayos na parang kagigising lang. Dahan-dahan siyang umakyat sa hagdan at pumasok sa kanilang silid tulugan.

Gaya ng inaasahan niya si Ctherine ay mahimbing pa ring natutulog na katalikod sa kanya ang paghinga ay malalim at kalmado. Ang imahe ng kapayapaan na ito ay nagdulot ng isang malamig na galit sa puso ni Daniel. Humiga siya sa gilid ng kama maingat na hindi ito gumalaw at ipinikit ang kanyang mga mata.

Naghintay siya. Bandang 7, narinig niyang gumalaw si Ctherine. Nag-inat ito at humikab. “Mmm! “Good morning, mahal!” sabi nito sa tonong inaantok pa at yumakap sa kanya mula sa likuran. Nanigas ang buong katawan ni Daniel. Kinailangan niyang gamitin ang lahat ng kanyang pagpipigil upang hindi ito itulak palayo.

Sa halip, humarap siya at pilit ng ngumiti. “Good morning! Kamusta ang parte niyo kagabi?” Super saya. Masiglang sagot ni Ctherine umupo sa kama. Grabe, na-miss ko talaga ang mga kaibigan ko. Ikaw anong ginawa mo kagabi? Hindi ka man lang nag-text, nakatulog ako kaagad. Pagod yata ako.” Pagsisinungaling niya ang mga salita ay parang buhangin sa kanyang bibig.

Kinagabihan, isinagawa ni Daniel ang unang bahagi ng kanyang plano pagkatapos maligo ni Ctherine at habang naghahanda ito para sa hapunan, lumapit si Daniel sa kanya may dalang isang maliit na kahon na may tatak ng isang kilalang tindahan ng alahas. Para saan to? Gulat na tanong ni Ctherine. Para sa’yo. Malambing na sabi ni Daniel. Buksan mo.

Nanginginig sa tuwa na binuksan ni Cherine ang kahon. Sa loob, isang kumikinang na kwintas na may diyamante ang nakalagay. Napasinghap siya. Daniel. Ang mahal nito. Bakit hinawakan ni Daniel ang kanyang mga kamay? Tinitigan niya ito sa mata isang titig na kung hindi mo alam ang katotohanan ay aakalain mong puno ng pagsisisi at pagmamahal.

Gusto kong humingi ng tawad mahal sa lahat ng pagdududa ko. Tama ka siguro dala lang ng pagluluksa. Pinag-isipan kong mabuti. Ikaw lang ang kasama ko ngayon. At gusto kong bumawi. Ang mga mata ni Ctherine ay napuno ng luha mga luhang totoo. Sa pagkakataong ito, mga luha ng tagumpay. Naiintindihan kita, mahal.

Salamat. Niyakap niya si Daniel ng mahigpit. At habang nakayakap ito, si Daniel ay nakatingin sa kawalan ng kanyang mukha ay malamig at walang emosyon. Actually, may isa pa akong surpresa.” Sabi ni Daniel pagkalas nila sa yakap. “Nag-book na ako ng flight. Pupunta tayong Europe 2 weeks. Tayong dalawa lang.

” Halos mapatalon si Ctherine sa tuwa. “Talaga kailan?” “Saang linggo.” Sagot ni Daniel. “Kaya kailangan nating mag-celebrate. Ngayong gabi ako ang magluluto.” Ang hapunan ay inihanda ni Daniel ng buong husay. Nagluto siya ng paboritong steak ni Ctherine, nagbukas ng isang mamahaling bote ng red wine at nagsindi pa ng mga kandila.

Ang buong dining area ay parang isang eksena mula sa isang romantikong pelikula. Grabe mahal. Parang panaginip to. Sabi ni Ctherine habang kumakain ang kanyang mga mata ay kumikinang kapwa dahil sa alak at sa kaligayahan. Para sa’yo lahat gagawin ko. Sagot ni Daniel. Itinaas ang kanyang baso ng wine cheers.

Masayang sabi ni Ctherine itinaas din ang kanyang baso at itinagay ito sa baso ni Daniel habang nag-uusap sila tungkol sa kanilang planong biyahe sa Europe sa Paris, Rome at Santo Rini. Abala ang isip ni Daniel. Inaalala niya ang bawat detalye ng plano na binu nila kaninang umaga. kasama ang abogado at ang mga pulis. Lahat ay nakahanda na.

Alam mo mahal. Sabi ni Daniel sa kalagitnaan ng kanilang pag-uusap. Iniisip ko bago tayo umalis. Siguro kailangan nating gawin ang isang huling bagay para tuluyan na tayong magkaroon ng peace of mind. Ano yon? Tanong ni Ctherine. Tinitigan siya ni Daniel ng diretso sa mata. Ang nangiti sa kanyang labi ay hindi umabot sa kanyang mga mata.

Gusto kong mag-alay tayo ng isang huling panalangin sa puntod ni nanay sa umaga ng araw ng flight natin para humingi ng basbas sa ating paglalakbay para tuluyan ng isara ang kabanatang iyon ng buhay natin. Bahagyang natigilan si Katherine. Ang pagbanggit sa puntod ay tila isang malamig na hanging humihip sa kanilang mainit na selebrasyon ngunit mabilis siyang nakabawi. Oo naman, mahal.

Magandang ideya ‘yan. Sabi niya pilit na ngumingiti para sa kapayapaan ng kaluluwa ni nanay at para sa ating dalawa. Tama. Sabi ni Daniel. Itinaas niya muli ang kanyang baso. Kung ganoon isang huling tagay, uminom tayo para sa ating kinabukasan at para sa isang paalam sa ating nakaraan. Ang mga salitang ion paalam sa ating nakaraan ay may kakaibang bigat.

Naramdaman niyon ni Ctherine isang panandaliang kaba ang gumapang sa kanyang dibdib ngunit agad niya itong iwinaksi. Marahil ay epekto lang ng alak, ininom niya ang huling patak ng wine sa kanyang baso. Sa ilalim ng mesa, naramdaman ni Daniel na nag-vibrate ang kanyang cellphone. Isang maikling text message mula kay Paul ang kanyang nabasa ng hindi ipinapahalata.

All set for tomorrow. The stage is ready. Ngumiti si Daniel kay Ctherine, isang ngingiti na puno ng mga lihim at nagbabadyang pagwawakas. Ang huling hapunan ay tapos na. Bukas magsisimula na ang paghuhukom. Malamig ang umaga ngunit hindi dahil sa panahon, ito ay isang lamig na nagmumula sa mga pusong naghihintay sa isang katotohanang malapit ng sumabog.

Ginising ni Daniel si Ctherine na may isang halik sa noo. Isang kilos na ngayon ay parang isang halik mula sa isang ahas. Mahal gising na. Oras na para bisitahin si nanay. Bulong niya. Tamad na bumangon si Ctherine. Kailangan ba talaga maaga pa? Inaantok pa ako. Kailangan mariing sagot ni Daniel. Walang lugar para sa pagtanggi.

Pagkatapos nito, diretso na tayo sa airport. Para sa flight natin mamayang gabi, isipin mo na lang, Paris. Ang salitang Paris ay sapat na upang pasiglahin si Ctherine. Mabilis siyang nag-ayos. Pinili niya ang isang elegante ngunit simpleng itim na bestida. Habang nasa biyahe abala siya sa pagtingin sa mga litrato ng Eiffel Tower.

Sa kanyang telepono, walang kamalay-malay na ang kaniyang destinasyon ay mas malapit at mas madilim kaysa sa kanyang inaakala. Pagdating nila sa sementeryo agad na napansin ni Ctherine na may kakaiba. Sa tabi ng marang puntod ni Rosario, nakatayo ang isang maliit na grupo ng mga tao. Nandoon si Paul na may seryosong mukha. Nandoon si Aling Lord.

Ang kanyang mga mata ay matalim na nakatitig sa kanya. May dalawang lalaking nakasumbrero at salamin na hindi niya kilala at sa gilid may apat na sepulturero na may hawak na mga pala at piko na tila naghihintay lang ng hudyat. Sino sila? Kinakabahang tanong ni Ctherine. Humigpit ang hawak sa braso ni Daniel.

Bakit may mga tagahukay? Anong meron? Hindi sumagot si Daniel. Sa halip marhahan niyang inalis ang kamay nito sa kanyang braso at lumakad papalapit sa puntod. Humarap siya sa grupo. Salamat sa pagdating ninyo. Sabi ni Daniel ang kanyang boses ay malakas at malinaw. Umaaling awungaw sa katahimikan ng umaga.

Daniel, ano ba to? Tinatakot mo ako. Nagsimulang magpanic si Katherine. Humarap si Daniel sa kanya. Ang lambing sa kanyang mukha kahapon ay ganap ng naglaho. Ang nakikita na lang ni Ctherine ay isang mukhang bakal at mga matang nag-aapoy sa galit na matagal ng kinikimkim. Sabihin mo, “Gusto nating magkaroon ng peace of mind ‘ ba?” Sabi ni Daniel.

Pero paano tayo magkakaroon ng kapayapaan kung ang taong pinagluluksaan natin ay hindi naman talaga naririto. Ano bang pinagsasabi mo? Nababaliw ka na ba talaga? Sigaw ni Ctherine ang kanyang boses ay nagsisimula ng manginig. Hindi na siya pinansin ni Daniel. Tumingin siya sa mga sepulturero at nagbigay ng isang matigas na utos. Hukayin na niyo.

Huwag isang nakakabingtili ang kumawala kay Ctherine. Sinubukan niyang tumakbo para pigilan ang mga sepulturero. Ngunit mabilis siyang hinawakan sa braso ng dalawang lalaking hindi niya kilala. Doon niya napansin ang baril na nakasukbit sa kanilang baywang. Sila ay mga pulis na nakasibilyan. Masamang pangitain yan Daniel.

Kasalanan sa Diyos ang gambalain ang mga patay. Desperadong sigaw ni Catherine nagpupumiglas. Mas kasalanan sa Diyos ang magkunwaring patay ang isang taong buhay pa. Ganting sigaw ni Daniel. Ang tunog ng mga palang tumatama sa lupa ay nagsimula. Klang tod clang tad. Ang bawat tunog ay parang isang martilyo na pumupukpok sa dibdib ni Ctherine.

Ang kanyang mukha ay namutla na parang papel. Ang pawis ay nagsimulang mamuo sa kanyang noo sa kabila ng malamig na umaga. Paul Aling Lord, pagsabihan niyo ong asawa ko, tulungan niyo ako. Pagmamakaawa niya ngunit si Paul ay nakatingin lang sa kanya na may pagkasuklam habang si Aling Lord ay umiling lang ang kanyang mga mata ay puno ng pagkadismaya.

Makalipas ang ilang minuto, isang matigas na tunog ang narinig. Kahon na po,” sabi ng isa sa mga sepulturero. Nag-umpisa silang iangat ang kabaong mula sa hukay. Isang simpleng puting kabaong na may mga bakas ng lupa. Dahan-dahan itong ipinatong sa tabi ng hukay. “Daniel, parang awa mo na.” Humihigbing pakiusap ni Ctherine.

Umuwi na tayo. Kakalimutan ko na to. Please. Lumapit si Daniel sa kabaong. Tumingin siya kay Ctherine isang huling malamig na titig. Buksan. Gamit ang isang bareta, sinimulan ng mga sepulturero na tanggalin ang mga pako sa takip ng kabaong. Ang bawat kriik ng natatanggal na pako ay nagdudulot ng panginginig sa buong katawan ni Ctherine.

Ipinikit niya ng mariin ang kanyang mga mata na para bang ang hindi pagtingin ay magpapabago sa katotohanan. Nang sa wakas ay nabuksan ng takip isang kolektibong singhap ang narinig mula sa mga naroroon. Maging ang mga sepulturero ay napaatras sa kanilang nakita. Sa loob ng kabaong nakabalot sa isang maruming puting kumot ay hindi isang kalansay o naaagnas na katawan, ito ay isang nabubulok na puno ng saging.

Ang amoy ng pagkabulok ay humalo sa hangin. Dahan-dahang iminulat ni Ctherine ang kanyang mga mata. Nang makita niya ang laman ng kabaong gumuho ang lahat ng kanyang lakas, napaluhod siya sa lupa ang kanyang pag-iyak ay naging isang walang tunog na hagulgol. Kinuha ni Daniel ang isang brown envelope mula kay Paul at inihagis ito sa paanan ni Ctherine.

Kumalat sa lupa ang mga litrato, mga litratong malinaw na nagpapakita sa kalagayan ni Rosario sa ospital. Ang mga pasa, ang mga sugat, ang katawang puro buto’t balat. Ang nanay ko ay wala diyan. Sabi ni Daniel ang kanyang boses ay nanginginig sa galit. Nasa ospital siya ngayon. nagpapagaling mula sa anim na buwang pagpapahirap sa kamay ng sarili niyang manugang.

Ang babaeng nagsinungaling sa akin. Ang babaeng nagnakaw ng pera ko. Ang babaeng ikinulong ang sarili kong ina sa isang bodega para lang sa kanyang mga luho. Lumapit ang isa sa mga pulis kay Ctherine. Katherine dela Cruz, inaaresto ka namin sa salang. serious illegal detention, frustrated murder falsification of public documents at estafa. Click.

Ang tunog ng posas na isinasara sa kanyang mga pulsuhan ay ang huling tunog na nagpabagsak sa kanyang mundo. Daniel Mahal, patawarin mo ako. Sigaw niya habang hinihila siya patayo. Ginawa ko lang yon dahil sa mga utang ko. Para sa atin to. Para sa kinabukasan natin. Lumapit si Daniel. Sa huling pagkakataon ang kanyang mukha ay isang pulgada na lang. Ang layo sa kanya.

Wala ng tayo, Katherine. Bulong niya ang bawat salita ay puno ng lason at ang tanging kinabukasan na naghihintay sao ay ang kinabukasan sa loob ng rehas. Mabulok ka sa impyerno. Habang kinaladkad siya ng mga pulis palayo, ang kanyang mga mamahaling sapatos ay kumakaladkad sa lupa. Ang kanyang mga sigaw ng pagmamakaawa ay unti-unting humina.

nilalamon ng katahimikan ng sementeryo. Naiwan si Daniel nakatayo sa harap ng isang bukas na hukay na walang bangkay. Tapos na. Ang hustisya sa wakas ay nagsimula ng gumulong. Lumipas ang anim na buwan. Ang iskandalong sumabog sa sementeryo ay mabilis na kumalat sa kanilang komunidad. Ang kwento ni Ctherine Dela Cruz, ang sosyal na asawang nagkunwaring patayang biyenan.

para makapagnakaw ay naging laman ng mga usapan sa bawat kanto at social media. Si Ctherine ay nilitis at napatunayang nagkasala sa lahat ng mga kasong isinampa laban sa kanya dahil sa bigat ng kanyang mga krimen lalo na ang pagpapahirap at pagtatangkang pagpatay sa isang matanda. Hinatulan siya ng habang buhay na pagkakakulong ng walang posibilidad ng parol.

Ang marangyang bahay na naging simbolo ng kanyang kasakiman ay ibinenta ni Daniel. Ginamit niya ang pera upang bayaran ang mga gastusin sa ospital, ang mga abogado at ang lahat ng utang na iniwan ni Ctherine. Walang natira at hindi niya yun pinagsisihan. Isang maaraw na hapon sa isang maliit, ngunit maaliwalas na bahay sa paanan ng isang bundok sa Laguna.

Malayo sa gulo ng siyudad, itinutulak ni Daniel ang wheelchair ng kaniyang ina sa kanilang hardin. Ang hangin ay sariwa at ang tanging maririnig ay ang huni ng mga ibon at ang lagaslas ng dahon ng mga puno. Si Rosario ay-iba na. Sa kaawa-awang kalagayan nito, anim na buwan na ang nakalipas. Ang kaniyang buhok ay maikli na at malinis at mayroon ng kulay pilak na kinang kaniyang mga pisngi bagam’t may mga kulubot pa rin ay may laman na may ngiti na sa kanyang mga labi isang tunay na ngiti na umaabot hanggang sa kanyang mga mata bagam’t hindi na niya

maigalaw ng lubos ang kanyang kaliwang binti dahil sa permanenteng pinsala mula sa pagkakagapos ang kislap ng buhay ay tuluyan ng nagbalik sa kanya. Masarap ba ang sikat ng araw, Nay?” tanong ni Daniel. Huminto sila sa tabi ng isang taniman ng mga rosas na siya mismo ang nagtanim. “Napakasarap, anak!” sagot ni Rosario.

Ipinikit ang kanyang mga mata at dinama ang init sa kanyang mukha. Alam mo noong nasa loob ako ng madilim na lugar na yon ang tanging pinapangarap ko lang ay ito. Ang maramdaman ulit ang sikat ng araw sa balat ko. Umupo si Daniel sa isang bangkong kahoy sa tabi ng wheelchair. Kinuha niya ang kamay ng ina isang kamay na may laman na ngayon at hindi na puro buto.

Hindi na po kayo babalik sa dilim nay. Pangako yan. Alam ko anak dahil ikaw ang liwanag ko. Sabi ni Rosario pinisilang kamay ni Daniel. Huwag mong isipin na kasalanan mo ang nangyari ha. Walang may gusto noon. Tumingin si Daniel sa malayo sa mga luntiang bundok. Pero kung hindi po ako umalis, hindi sana yun mangyayari.

At kung hindi ka umalis,” malumanay na sagot ni Rosario, “baka hanggang ngayon ay nagtitiis pa rin tayo sa hirap.” “Walang perpektong desisyon, Daniel. Ang mahalaga ay kung ano ang ginagawa natin pagkatapos at ang ginawa mo, iniligtas mo ako.” Higit pa yon sa sapat, isang payapang katahimikan ang namagitan sa kanila.

Isang katahimikang puno ng pag-unawa at paghilom. Dito sa simpleng hardin na ito, mas masaya sila kaysa noong nasa loob sila ng malaking bahay na puno ng kasinungalingan. Biglang may tumahol, isang batang asong askal na pinangalanan nilang pag-asa ang tumakbong palapit dala-dala ang isang bola sa bibig. Ibinagsak nito ang bola sa paanan ni Daniel.

“Hay naku, ikaw talagang aso ka.” Natatawang sabi ni Daniel. Pinulot niya ang bola at inihagis. Masayang hinabol ito ng tuta. Napangiti si Rosario habang pinapanood ang dalawa. “Alam mo anak?” Sabi niya, “Noong una ang tanging dasal ko lang ay makalabas. Tapos ang dasal ko ay gumaling. Pagkatapos ang dasal ko ay makalakad ulit.

Pero ngayon wala na akong hinihiling pa. Tumingin siya sa kanyang anak. Ang kanyang mga mata ay puno ng pagmamahal. Ang paraiso pala hindi naman kailangang hanapin sa kabilang buhay. Minsan nandito lang. Nasa isang tahimik na hapon kasama ang anak mong nagmamahal sa’yo. Niyakap ni Daniel ang kanyang ina.

Ang bigat na matagal ng nakadagan sa kanyang dibdib. Ang pagsisisi ang galit ang pighati ay unti-unting naglaho na parang hamog na tinunaw ng sikat ng araw. Nawala sa kanya ang milyon-milyong pera. Nawala sa kanya ang marangyang bahay. Nawala sa kanya ang asawang minsan niyang minahal. Ngunit sa pagkawala ng lahat ng iyon, natagpuan niya ang isang bagay na mas mahalaga.

Natagpuan niya ang kapayapaan. Natagpuan niya ang pagpapatawad sa sarili at higit sa lahat natagpuan niya muli ang kanyang ina. Habang magkayakap sila sa gitna ng hardin sa ilalim ng papalubog na araw. Alam ni Daniel na ang tunay na kayamanan ay hindi nasusukat sa ginto o salapi. Ito ay nasusukat sa mga sandaling tulad nito.

Isang yakap, isang ngiti, isang bagong umaga kasama ang taong nagbigay buhay sa’yo. Ang dilim ay tuluyan ng naglaho at sa wakas para sa mag-ina, ang liwanag ay naghahari. Ang mga araw sa Laguna ay lumipas na parang isang banayad na agos ng ilog. Ang dating bigat sa dibdib ni Daniel ay napalitan ng gaan ng hangin sa kabukiran.

Ang dating mga sigaw ng takot ni Rosario ay napalitan ng kanyang mahinang tawa habang pinapanood nila ang asong sipag-asa na naglalaro sa Hardin. Naniwala si Daniel na tuluyan na silang gumaling ngunit ang mga anino ay may sariling paraan ng pagbabalik kapag hindi mo inaasahan. Isang hapon habang naghahain si Daniel ng meryenda sa kanilang hindi sinasadyang nabitiwan ni Rosario ang baso ng tubig.

Isang malakas na tunog ng nabasag na salamin ang pumuno sa katahimikan. Agad na napasigaw si Rosario. Hindi isang simpleng sigaw ng pagkagulat kundi isang tili na puno ng purong takot. Napahawak siya sa kanyang ulo ang kanyang buong katawan. ay nanginginig at ang kanyang mga mata ay nanlalaki na parang muling nakikita ang isang multo.

“Huwag po! Huwag!” bulong niya ng paulit-ulit. Mabilis na lumapit si Daniel. “Nay, ako po ito. Ligtas po kayo.” Niyakap niya ang ina naramdaman ang mabilis na tibok ng puso nito sa kanyang dibdib. Dahan-dahan bumalik sa kasalukuyan si Rosario. Ang kaniyang paghinga ay malalim at putol-putol. Ang tunog ng nabasag na baso ay nagbalik sa kanya sa bodega sa mga tunog ng mga plato na ibinabato ni Ctherine sa sahig kapag ito ay nagagalit.

Nang gabing iyon hindi makatulog si Daniel. Pinagmamasdan niya ang kanyang ina na natutulog sa kabilang silid paminsan-minsan ay binabangungot. Doon niya napagtanto ang kapayapaan nila ay isang hardin na may magagandang bulaklak. Ngunit sa ilalim ng lupa, ang mga ugat ng takot ay malalim pa ring nakabaon.

Kinabukasan, isang sulat ang dumating. Galing ito sa isang law firm sa Maynila. Nang buksan ito ni Daniel ng lamig ang kanyang mga kamay, si Ctherine sa pamamagitan ng kanyang abogado ay humihiling ng isang prison visit. Ayon sa sulat ito ay para sa isang personal and urgent appeal forgiveness bago ang kanyang huling pag-apela sa korte.

Itapon mo yan, maring sabi ni Paul nang tawagan siya ni Daniel. Huwag mo n pansinin. Patibong lang yan. para guluhin ulit ang isip niyo. Iyun din ang unang naisip ni Daniel. Ngunit habang tinititigan niya ang sulat isang ibang damdamin ang namuoso sa kanya. Hindi ito galit. Hindi ito awa. Ito ay pagkapagod.

Pagod na siyang mag-isip tungkol kay Ctherine. Pagod na siyang mapanaginipan ang mukha nito at napagtanto niya na hangga’t hindi niya ito hinaharap sa huling pagkakataon hindi bilang isang biktima kundi bilang isang taong nakaligtas ang anino nito ay mananatiling nakakabit sa kanila. Kinausap niya ang kanyang ina.

Sa una, marieng tumanggi si Rosario. Hindi ko na kayang makita ang mukha niya, “Anak. Ayoko na.” “Naihan ko po, Nay.” Malumanay na sabi ni Daniel. “Hindi po natin kailangang gawin to. Pero naisip ko lang, hindi ito para sa kanya. Ito ay para sa atin para tuluyan na nating maisara ang pinto para sa susunod na may mabasag na baso ang maririnig niyo lang ay ang tunog ng nabasag na baso at hindi ang boses niya.

Kinagabihan lumapit si Rosario kay Daniel habang nagkakape ito sa labas. Anak. Sabi niya ang kanyang boses ay mahina ngunit puno ng determinasyon. Payag na ako. Samahan mo ako. Ang biyahe papunta sa National Belivid Prison pagkaraan ng isang linggo ay ang pinakatahimik na biyahe sa kanilang buhay.

Ang bawat kilometrong kanilang tinatahak ay parang isang hakbang pabalik sa nakaraan. Tumingin si Daniel sa kanyang ina. Nakatingin ito sa labas ng bintana. Ang kanyang mukha ay kalmado. Ngunit nakita ni Daniel ang mahigpit na pagkuyom ng mga kamay nito sa kanyang kandungan. Ito ang huling laban. Isang laban hindi para sa hustisya kundi para sa kalayaan ng kanilang mga kaluluwa.

Ang visiting area ng bilangguan ay isang malamig at walang kaluluwang lugar. Ang hangin ay amoy disinfectant at desperasyon. Isang makapal na salamin ang naghihiwalay sa kanila mula sa mga bilanggo at ang kanilang mga boses ay kailangang dumaan sa isang lumang intercom system. Ito ay isang mundong malayong-malayo sa kanilang hardin sa Laguna.

Umupo sina Daniel at Rosario naghihintay. Makalipas ang ilang minuto, isang babaeng nakasuot ng kulay kahel na uniporme ng bilanggo ang lumabas pinangungunahan ng isang gwardya. Si Katherine. Ngunit hindi ito ang Ctherine na kilala nila. Ang kanyang dating makinis na balat ay tuyot at may mga pekas. Ang kanyang buhok ay walang buhay at nakatali lang ng simple.

Wala ang kumikinang na mga alahas. Wala ang mamahaling bestida, wala ang mapagmataas na tindig. Ang babaeng nasa likod ng salamin ay isang anino na lamang ng dati niyang sarili. isang babaeng kinain ng sistema at ng sarili niyang mga kasalanan. Umupo ito sa kabilang panig ng salamin ang kanyang mga mata ay agad na tumuon kay Daniel.

Inangat niya ang telepono ng intercom. Ginawa rin yun ni Daniel. Daniel. Nagsimula si Ctherine. Ang kanyang boses ay paos at nanginginig. Salamat sa pagdating mo. Akala ko. Hindi kami naparito para sao Cherine. Putol ni Daniel ang kanyang boses ay kalmado at walang emosyon. Naparito kami para sa amin. Natigilan si Ctherine. Ang kanyang tingin ay lumipat kay Rosario.

Sa pagkakita sa biyanan na nakaupo doon, payat pa rin. Ngunit mukhang malinis at may dignidad. Isang komplikadong emosyon ang dumaan sa mukha ni Catherine, gulat hiya at isang kislap ng galit. Iuurong ko na ang aplao. Sabi ni Ctherine. Ibinalik ang tingin kay Daniel. Pero gusto kong malaman mo.

Hindi ko binalak na saktan siya ng ganoon. Nagipit lang ako Daniel ang mga utang. Hinahabol na nila ako. Ginawa ko yun para sa atin. Para sana sa kinabukasan natin. Huwag mong banggitin ang salitang atin. Malamig na sagot ni Daniel. Walang tayo simula noong araw na ikinulong mo ang nanay ko. Tapos na tayo, Katherine. Dito na bumuhos ang mga luha ni Ctherine. Patawarin mo ako, Daniel.

Please patawarin niyo ako. Sa puntong yon, dahan-dahang inabot ni Rosario ang telepono mula sa kamay ni Daniel. Nagulat si Daniel ngunit hinayaan niya ito. Inilapit ni Rosario ang telepono sa kanyang tainga. Ang kanyang mga mata ay nakatitig ng diretso sa mga mata ni Ctherine. Walang galit, walang pagkasuklam.

Tanging isang malalim na kalungkutan at pagod. Ctherine mahinang sabi ni Rosario ang kanyang boses ay malinaw sa intercom. Araw-araw sa loob ng anim na buwan, ipinagdasal ko na sana mamatay ka na lang. Ipinagdasal ko na sana maranasan mo ang lahat ng sakit na dinanas ko. Iyun ang bumuhay sa akin ang galit.

Tumigil siya sandali hinayaan ang mga salitang ‘yon na tumagos. Pero ngayong nakikita kita,” patuloy niya, wala na akong nararamdamang galit. Awa na lang kaya Katherine, pinapatawad na kita. Nanlaki ang mga mata ni Ctherine naghihintay ng kasunod. “Pinapatawad kita.” ulit ni Rosario. “Hindi dahil karapat-dapat ka. pinapatawad kita dahil ayoko ng dalhin pa ang bigat mo sa puso ko.

Pinapatawad kita para ako naman ang tuluyang lumaya. Pagkasabi noon, marahan niyang ibinaba ang telepono. Iyun na ang huling salita. Tumayo si Rosario. Tinulungan siya ni Daniel. Hindi na nila muling tiningnan si Ctherine habang naglalakad sila papalabas ng bilangguan papalayo sa mga rehas at mga pader.

Naramdaman ni Daniel na may isang malaking kadena na tuluyang naputol mula sa kanilang mga kaluluwa. Nang makasakay sila sa kotse sa ilalim ng sikat ng araw, kinuha ni Daniel ang kanyang cellphone. Nag-scroll siya sa kanyang gallery hanggang sa makita niya ang huling natitirang litrato nila ni Ctherine.

Isang litrato mula sa kanilang kasal, dalawang taong masaya at puno ng pangarap. Tinitigan niya ito sa huling pagkakataon at pagkatapos ay pinindot ang delite. Tapos na nay. bulong niya habang sinisimulan ang pagmamaneho pauwi. “Malaya na po tayo.” Tumingin sa kanya si Rosario at ngumiti. Isang tunay na ngiti walang bahid ng anumang anino.

Sa wakas pagkatapos ng mahabang dilim, sila ay tunay at ganap ng malaya.