Sa bawat yugto ng buhay ng isang Pilipino, may mga sandaling hindi basta na lamang nawawala sa isipan—mga pagkakataong ang ating bulsa ay tila butas, at ang ating kinabukasan ay tila unti-unting lumalabo. Sa gitna ng tumataas na bilihin, pagbabago sa ekonomiya, at ang mabilis na pag-usbong ng digital na pamumuhay, isang matinding babala ang umaalingawngaw ngayon para sa lahat: Ang iyong mga kinagawian sa pera ay maaaring maging mitsa ng iyong pagbagsak kung hindi ito agad matutugunan.

Ngunit gaya ng maraming kwento ng paghihirap sa pananalapi, nagsimula ang lahat sa isang maliit na pagkakamali.

Isang eksperto sa financial planning, na madalas konsultahin ng mga malalaking kumpanya, ang nagbahagi ng isang nakagigimbal na obserbasyon. “Maraming Pilipino ang kumikita nang sapat, ngunit bago pa man dumating ang susunod na sahod, wala na silang mahugot,” aniya habang ipinapakita ang mga datos ng lumolobong utang sa credit card at kakulangan ng emergency fund. Hindi ito basta-basta problema sa sahod; ito ay isang krisis ng ugali na may potensyal na magdulot ng matinding epekto sa tiwala ng bawat pamilya sa kanilang kakayahang makabangon.

Mabilis lumaganap ang ganitong sentimyento. Sa social media, parang apoy na tinamaan ng hangin ang diskusyon tungkol sa “lifestyle inflation” at ang hirap ng pag-iipon.

“Ultimatum na ba ito para sa aking ipon?” tanong ng isang empleyado. “May krisis na paparating,” bulong ng mga online seller. “May mga pagkakataong hindi natin namamalayan na tayo na pala ang nagnanakaw sa ating sariling kinabukasan,” sabi naman ng isang retiradong guro na tila nakakita na ng ganitong siklo ng kahirapan sa nakalipas na mga dekada.

Ang pinagmulan ng lahat ng babalang ito ay hindi mula sa isang tanggapan ng gobyerno, kundi mula sa reyalidad ng ating pang-araw-araw na paggastos.

Ang Petisyong Nagpagulo sa Iyong Budget

Ayon sa mga pagsusuri, may limang seryosong habit o ugali ang karamihan na nagsisilbing “tahimik na magnanakaw” ng yaman. Hindi ito basta pagkakamali lamang; ito ay isang serye ng mga desisyon na may implikasyon sa pambansang ekonomiya at sa kalidad ng buhay ng bawat mamamayan. Bagama’t walang pormal na batas na nagbabawal sa maling paggastos, ang “motion for urgent financial action” ay dapat magmula sa iyong sarili bago pa maging huli ang lahat.

Sa ibang banda, may mga taong tila kampante sa kanilang kasalukuyang sitwasyon. “Bata pa naman ako, marami pang oras para mag-ipon,” ayon sa ilan. Ngunit kapansin-pansin ang pag-iwas sa detalye ng kanilang tunay na utang. At sa usaping pera, ang pag-iwas ay minsan mas malakas ang epekto kaysa sa pag-amin.

Narito ang limang masamang habit na dapat mong putulin ngayon din:

1. Ang Pag-una sa Luho Bago ang Ipon (The Revenge Spending) Matapos ang mahabang panahon ng limitasyon, marami ang nahulog sa bitag ng paggastos para sa “reward” sa sarili nang hindi tinitingnan ang kapasidad ng pitaka. Ang pagbili ng mga bagay na hindi naman kailangan para lamang ipakita sa social media ay isang mabilis na daan patungo sa pagkaubos ng pondo.

2. Ang Kawalan ng Malinaw na Budget Maraming tao ang nabubuhay sa “tantya-tantya” system. Kung hindi mo alam kung saan napupunta ang bawat sentimo ng iyong kinikita, hindi mo rin malalaman kung paano ito mapapalago. Ang kawalan ng dokumentasyon sa gastos ay parang paglalayag sa dagat nang walang kumpas.

3. Ang Patibong ng “Easy Credit” at Utang Sa panahon ng mga online loan apps at “buy now, pay later” schemes, naging napakadali ang mangutang. Ang hindi alam ng marami, ang interes na kaakibat nito ay unti-unting kumakain sa kanilang kakayahang makapag-ipon para sa pangmatagalang mithiin.

4. Ang Hindi Paghahanda para sa Emergency Isang pagkakasakit o isang hindi inaasahang pagkasira ng bahay ay sapat na para ibaon ang isang pamilya sa utang kung walang nakatabing emergency fund. Ang habit na “bahala na” ay hindi isang epektibong istratehiya sa pananalapi.

5. Ang Pagwawalang-bahala sa Financial Education Ang paniniwala na ang pag-iipon ay para lamang sa mayayaman ay isang maling kaisipan. Ang hindi pag-aaral kung paano gumagana ang inflation, investment, at passive income ay ang pinakamalaking hadlang sa iyong pag-asenso.

Ang Pag-uusap sa Loob ng Iyong Tahanan

Sa loob naman ng bawat tahanang Pilipino, naging mas madalas at mas mahaba na ang mga pagpupulong tungkol sa budget. Hindi na ito tipikal na pag-uusap tungkol sa kakainin sa susunod na araw; ito ay may halong tensyon at pangamba para sa pag-aaral ng mga bata at sa pagtanda ng mga magulang.

Isang eksperto ang nagbitaw ng linyang: “Kung totoo ang nilalaman ng iyong bank account at ito ay malapit na sa zero, hindi ito basta maliit na problema. Ito ay isang alon na maaaring maging unos sa iyong pamilya.”

Reaksyon ng Sambayanan

Sa kabila ng pagiging mahirap ng usaping ito, ang bawat Pilipino ay may kani-kaniyang interpretasyon sa “Huling Babala” na ito. May mga nagsasabing ito ay GOOD NEWS, dahil nagsisilbi itong gising sa natutulog na kamalayan ng publiko tungkol sa tamang paghawak ng pera. May ilan namang nagsasabing ito ay isang babala ng paparating na mas mahigpit na panahon sa ekonomiya.

Ang mga estudyante sa unibersidad ay nagsisimula nang mag-aral tungkol sa “stocks” at “crypto.” Ang mga tsuper ng tricycle at dyip ay naghahanap ng paraan kung paano magkaroon ng “side hustle.” Ang mga nagtitinda sa palengke ay mas nagiging masinop sa bawat timbang ng kanilang paninda. Sa Pilipinas, ang pera ay hindi lamang isyu ng bangko; ito ay bahagi ng ating pang-araw-araw na pakikibaka.

Ang Tanong na Hindi Matakasan

Kung totoo man na may “ultimatum” ang iyong pitaka o wala—may isang bagay na hindi mabura: May gumagalaw sa ekonomiya. May nangyayaring hindi natin kontrolado, kaya’t ang tanging kontrolado natin ay ang ating sariling mga habit. At ang ganitong katahimikan sa iyong ipon ay madalas senyales ng isang bagong yugto ng paghihirap, maliban na lamang kung ikaw ay kikilos ngayon.

Masusundan Pa Ito

Hanggang sa ngayon, wala pang iisang solusyon na ibinibigay ang mga eksperto na akma para sa lahat. Ngunit ang takbo ng usapan ng publiko tungkol sa financial literacy ay hindi nagpapakita ng pagbagal. Sa halip, lalo itong umiinit dahil sa bawat pagtaas ng presyo, lalong nagiging mahalaga ang bawat piso. Ang sambayanan ay naghihintay ng tamang pagkakataon, ngunit ang matalinong mamamayan ay hindi naghihintay—sila ay gumagawa ng paraan.

Mga Madalas Itanong (FAQs)

Ano ang unang hakbang na dapat gawin kung ako ay maraming utang? Ang pinakaimportanteng hakbang ay ang pag-amin sa tunay na halaga ng iyong utang at ang pagtigil sa karagdagang pangungutang. Gumawa ng listahan mula sa pinakamaliit hanggang sa pinakamalaking utang at gamitin ang “Snowball Method” o “Avalanche Method” para sa pagbabayad.

Gaano ba dapat kalaki ang ideal na Emergency Fund? Ayon sa mga financial advisors, ang ideal na emergency fund ay katumbas ng tatlo hanggang anim na buwan ng iyong kabuuang gastos (expenses), hindi lamang ng iyong sahod. Ito ay magsisilbing buffer mo sa oras ng kawalan ng trabaho o medikal na pangangailangan.

Paano ko malalaman kung biktima na ako ng “Lifestyle Inflation”? Kung sa bawat pagtaas ng iyong sahod o promosyon ay lalo ring tumataas ang iyong gastos sa mga bagay na hindi naman kailangan (gaya ng mas mahal na kape, bagong gadgets, o madalas na paglabas), malamang ay nararanasan mo na ang lifestyle inflation kung saan hindi na lumalago ang iyong net worth sa kabila ng paglaki ng kita.

Ligtas ba ang mamuhunan o mag-invest kung wala pa akong sapat na ipon? Hindi inirerekomenda ang pag-invest kung wala ka pang emergency fund at kung mayroon ka pang mga utang na may mataas na interes. Siguraduhin munang matatag ang iyong pundasyon bago sumabak sa mga investment na may kaakibat na panganib o risk.

Paano ko mapapanatili ang disiplina sa pag-iipon sa gitna ng mataas na presyo ng bilihin? Ang susi ay ang pag-automate ng iyong ipon. Ihiwalay agad ang bahagi para sa ipon bago pa man magbayad ng mga bills o gumastos para sa pagkain. Ang prinsipyo ng “Pay Yourself First” ay nananatiling pinakamabisang paraan para makapag-ipon sa anumang sitwasyon ng ekonomiya.