Isang buwan akong nawala. Business trip. Pag-uwi ko, nadatnan ko, andito na buong pamilya ng asawa ko. Nakatira na sa amin. Sabi niya, “Surprise! Pinatira ko na sila dito for good. Sabi ko naman, “Hindi yan surprise. Bukas ako naman ang may mas malaking surprise para sa’yo. Isang buwan ‘yun.

Grabe, araw-araw puro contracts, presyo, tawag sa telepono kahit hating gabi. Tapos yung pagkain ko laging takeout lang. Kinakain ko mag-isa sa bintana ng hotel. Tumatawag pa rin naman ako sa bahay palagi. Naririnig ko yung asawa ko. Sige lang ng oo. Oo. Parang gusto lang matapos yung usapan. Pero tiwala pa rin ako.

Tiwala ako na yung bahay na pinundar namin ‘yun yung pinaka-safe na lugar para sa akin. May mga araw na pagod na pagod ako. Ang gusto ko lang pagbukas ko ng pinto, makita ko yung tsinelas ko, maayos na nakalagay, maamoy ko yung pamilyar na floor cleaner. Tapos sasalubungin niya ako ng tanong na, “Uwi ka na pala? Nung hapon na ‘yon, hila-hila ko ‘yung maleta ko pauwi sa condo.

Sabi nila, “Pag malayo ka, nami-miss mo ‘yung bahay mo.” Pero ako, mas na-miss ko ‘yung ayos ng bahay namin. Na-miss ko ‘yung upuan kung saan ako laging nakaupo. Yung bookshelf na ako mismo nag-ayos, pati yung tunog ng candado tuwing gabi. Ako si Jazz, 32 years old. Project manager sa isang import export company.

Ang asawa ko si Leo, mas matanda sa akin ng dalawang taon. Office worker lang siya. Hindi kalakihan ang sahod pero mabait naman. Walang bisyo alak, sugal, babae. Ang problema lang niya sobrang maawain sa pamilya niya. Yung tipong kailangan lahat sila masaya. Limang taon na kaming kasal. Itong condo, pinag-ipunan naming dalawa.

Pero para maging klaro ‘yung down payment karamihan galing sa akin at sa mga magulang ko. Yung loan sa bangko. Ako ang main borrower kasi mas stable yung income ko. Buwan-buwan sa account ko kinakaltas yung bayad sa bahay. Nag-aambag si Leo pero mas maliit. Hindi ko naman yun isinusumbat. Basta para sa akin aanhin ang bilang-bilang kung iisa naman ang direksyon naming dalawa.

Bago ako umalis. Sabi ko, “Kahit huwag ka na maglinis basta maayos lang.” Huwag kang gagawa ng malaking desisyon na hindi mo sinasabi sa akin ha. Usap muna tayo. Tumawa pa siya sabay tapik sa dibdib. Oo naman. Mag-focus ka sa work mo. Kumita ka ng pera. Ako na bahala sa bahay. Naniwala ako.

Nilagay ko ‘yung daliri ko sa fingerprint scanner. Bumukas ‘yung pinto ang sumalubong sa akin. Hindi ‘yung mga yapak niya na tatakbo para salubungin ako. Ang narinig ko yung TV sobrang lakas. Parang nasa karenderya sa kanto. Natigilan ako sa may pinto. Yung sala namin hindi ko na makilala. Yung sofa may takip na tela na sobrang bulaklakin. Hindi ako bumibili ng ganon.

Yung center table nagkalat, yung mga baso, balat ng mani, lalagyan ng prutas. at mga bote ng gamot na walang tatak. Yung hangin may amoy ng efficacent oil, may amoy ng matapang na kape, may amoy ng nilulutong pagkain. Sa sofa, may isang matandang lalaki na nakabukaka. Tutok na tutok sa TV. Hawak niya yung remote na parang sa kanya yung bahay.

Sa tabi niya, isang matandang babae nagbabalat ng pungkan. Tapos ‘yung balat basta na lang nilalagay sa paborito kong platito. Sa kabilang dulo, may isang mag-asawang bata parehong nakayuko sa cellphone. Ngumunguyan ng chocolate na binili ko para sana sa akin. Hindi pa ako nakakakain noong niisa. Parang natuyo yung lalamunan ko.

Galing sa kusina, lumabas si Leo. Suot niya yung cute kong apron na may picture ng pusa. Nakangiti siya. Parang bata na may ipapakitang regalo. Jas. Uwi ka na pala. Surprise ‘ ba? Itinaas niya yung kamay niya parang nagpe-present. Pinapunta ko na sila dito para masaya. Si tatay at nanay tapos yung kapatid ko at asawa niya.

Tapos si Jen darating din sa weekend. Simula ngayon, masaya na dito. Marami na tayo. Narinig ko ‘yung salitang dito pero parang nanlamig ‘yung puso ko. Hindi lang pala bisita. Hindi lang dadalaw. Dito natitira yung matandang lalaki. Lumingon sa akin. Tumango lang. Parang nagbibigay basbas. Yung matandang babae. Tiningnan ako mula ulo hanggang paa.

Sabi niya, “Aba, andito ka na pala, nak. Magbihis ka na. Kakain na tayo maya-maya.” Yung mag-asawang bata nag-angat din ng tingin. Ngumiti yung lalaki. “Ate Jaz, andito ka na pala. Ako si Vince.” Yung asawa niya mahina ang boses. Ako po si Tina. Pagod po kayo no? Hila-hila ko yung maleta ko papasok. Yung gulong kumaskas sa sahig.

Napatingin ako sa lagayan ng sapatos. Yung mga tsinelas ko naitulak sa pinakaloob sa may pinto. Ang daming tsinelas na iba-iba ang itsura at sukat. Parang boarding house. Nakangiti pa rin si Leo. ‘Yung mga mata niya kumikinang. Nag-aantay na matuwa ako. Jas, anong masasabi mo? Ginawa ko ‘to para mapasaya ka. Tiningnan ko siya ng matagal.

Sa totoo lang, hindi blanko ang isip ko. Sobrang gulo kasing ingay ng TV nila. Naisip ko yung loan sa bangko, yung mga gabing nagpupuyat ako para sa reports, ‘yung kusina na inaalagaan kong malinis at ‘yung pinaka-basic na rule. Ang bahay ay para sa pahinga pero ngayon para akong bisita sa sarili kong bahay.

Pero hindi ako sumigaw. Hindi rin ako umiyak. Ngumiti lang ako. Mas matamis pa sa ngiti ni Leo. Leo, sabi ko ng dahan-dahan. Hindi to surprise. Kumurap-kurap siya. Ha? Eh ano? Hindi ka masaya? Ngumiti pa rin ako. Bukas ako naman ang magbibigay sao ng mas malaking surprise. Biglang tumahimik yung buong sala.

Yung matandang babae binaba yung ponkan. Tiningnan ako na parang ang sama-sama kong manugang. Yung matandang lalaki tumikim. Si Vince tumigil sa pagnguya. Si Tina nanigas. Pilit na ngumiti si Leo. Jas, ano bang sinasabi mo? Pagod ka lang. Sige na, pumasok ka na sa kwarto. Magpahinga ka. Kinaladkad ko yung maleta ko papunta sa kwarto. Pagsara ako ng pinto parang gumuhit ako ng linya. Sa labas may mga bulungan.

Manugang na taga Maynila yan eh. Maarte, kakauwi lang. Ganyan na yung mukha. Tingnan natin kung anong gagawin niyan. Sumandal ako sa pinto. Huminga ng malalim. Doon ko naramdaman. Hindi ako pagod dahil sa business trip. Pagod ako dahil may pumasok sa teritoryo ko ng walang paalam. Nung gabing yon, naghain sila ng pagkain.

Yung lamesa namin na para sa apat na tao, dinagdagan nila ng plastic na upuan at folding chair. Mukhang masagana yung pagkain pero yung loob ko walang laman. Naupo ako sa silya na malapit sa kusina. Yung pwesto na para sa tagakuha ng kanin at tagaligpit. Tumingin ako sa paligid. Si Tatay Berto nakaupo malapit sa TV.

Si Nanay Lita sandok ng sandok ng ulam para sa asawa niya parang nag-uutos. Si Vince atina magkatabi at si Leo nasa gitna pilit na nakangiti habang umiiwas sa tingin ko. Nagsalita si nanay pagkatapos niyang ngumuya. Matigas yung boses o para malinaw. Kami ng tatay mo dito natitira.

Mainit sa probinsya, masikip ‘yung bahay. Dito na kami sa anak namin para guminhawa. Saka para pag nagkaanak na kayo may mag-aalaga. Binaba ko yung kubyertos ko. Tiningnan ko si Leo. Napag-usapan na ba natin to? Utal-utal si Leo. Ano? Sasabihin ko sana pero naisip ko. Pag sinabi ko, hindi na surprise. Gusto kitang surpresahin. Napatawa ako ng mahina.

Hindi dahil masaya. Nakakatawa lang. ‘Yung lalaking pinili kong asawa tingin niya sa desisyon na babago sa buong buhay ko. Isang palabas lang para may thrill. Sabi ko, “Yung surprise mo nakatayo sa pagkagulat ko.” Naiintindihan mo ba? Kumunot yung noo ni nanay. Aba, bahay to ng anak ko. Bakit kailangan kong magpaalam kahit kanino? Para akong sinuntok sa dibdib.

Hindi ko na tiningnan si nanay. Tiningnan ko si Leo. Narinig mo yung sinabi ni nanay. Tama ba ‘yun para sa’yo? Yumuko si Leo. Tahimik siya. ‘Yung katahimikan niya. ‘Yun na ang sagot. Kumuha ako ng isang pirasong karne. Nguya lang ako nguya pero wala akong malasahan. Tapos tumayo ako. Sabi ko ng mahinahon. Pagod po ako.

Magpapahinga na ako. Pumasok ako sa kwarto. Sinara ang pinto sa labas. Bulungan na naman. Binuksan ko yung cellphone ko. Pumunta ako sa files. Kontrata ng bahay. History ng bank transfers. Statement of account. Ayokong maging masama. Gusto ko lang makuha ulit ‘yung respeto na dapat para sa akin sa loob mismo ng bahay ko.

Nag-text ako sa isang tao. Si La, bukas 10:00 a.m. Tulungan mo ako please. Binaba ko yung phone sa dilim rinig na rinig ko yung TV sa labas. Parang martilyo na pumupukpok sa ulo ko. Alam ko yung surprise ko bukas magpapatahimik sa buong bahay na ‘to. Kinabukasan sobrang aga kong nagising. Hindi dahil nakatulog ako ng mahimbing kundi dahil yung isip ko sobrang liwanag. Parang may nakabukas na ilaw.

Rinig ko ‘yung mga tsinelas sa labas. Rinig ko ‘yung boses ni Nanay Lita. Umuubo-ubo tapos may ginagawa sa kusina. Amoy ng lugaw at matapang na kape. Amoy na hindi pamilyar sa sarili kong bahay. Nakatagilid si Leo. Alam kong gising din siya. Matigas ‘yung likod niya. Parang tabla. Ganun ‘yung mga taong nagtutulog-tulugan para iwasan ang problema. Tinitigan ko siya ng matagal.

Tinawag ko siya. Leo. Mahina ang sagot niya. Hmm. Hindi mo ba nakikita? Para akong itinapon sa labas. Tahimik si Leo. Maya-maya humarap siya. Namumula at malalim yung mata. Jas, huwag mong isipin yan. Gusto ko lang maging masaya yung bahay. Andito si tatay, si nanay, yung kapatid ko. Pamilya naman natin sila ‘ ba? Pamilya mo.

Sabi ko, “Paano naman ako? Kalmado pa rin ang boses ko. Pero sa loob parang may sumasakal sa akin. Sabi mo masaya ‘yung bahay. Tinanong mo ba kung masaya ako? Dinala mo sila dito para tumira ng matagal. Tapos hahayaan mong sabihin ni nanay na bahay ‘to ng anak niya. At ikaw nakaupo ka lang? Napatikom si Leo. Ano? Natakot ako na magalit si nanay.

Mahirap ang buhay nila sa probinsya. Akala ko maiintindihan mo. Naiintindihan ko sabi ko. Naiintindihan ko ‘yung hirap nila. Pero hindi mo pwedeng gamitin ‘yung hirap nila para tapakan ang buhay ng asawa mo. Tinitigan ko siya. Kung mahal mo ako, dapat alam mo kung paano protektahan yung boundaries natin. Hindi ko kaaway si tatay at nanay.

Ang kaaway ko, yung paraan ng pagbalwala sa akin. Bubukasan yung bibig ni Leo pero sumigaw si nanay sa labas. Leo, gising na. Kain na kayo ng almusal. Pati si Jazz, lalamig yung pagkain. Sasakit tian niyo. Tumayo ako. Nagbihis. Lumabas ako sa sala. Andoon na silang lahat. Parang isang pamilyar na eksena pero sobrang layo ng loob ko.

Si Tatay Berto nakasandal. Seryoso ang mukha. Si Nanay Lita nagsasandok ng lugaw. Yung klase ng galaw na ako nabahala sa lahat. Inilapag niya yung bowl ko sa harap ko parang para lang masabing kumpleto na. Si Vince at Tina magkatabi. Nagtatawanan pero pasulyap-sulyap sa akin. Nag-aabang. Alam kong hinihintay nila yung surprise na sinabi ko kagabi. Hindi ako kumain.

Nakatingin lang ako sa orasan. Bawat galaw ng kamay, isang parte sa akin gustong sumigaw. Yung isang parte naman sinasabing kalma lang, jazz. Kung gusto mong mabawi yung bahay mo, dapat kalmado ang ulo mo. Eksaktong 10:00 a.m. tumunog ‘yung doorbell. Nagulat silang lahat. Binaba ni nanay Lita ‘yung kutsara. Kumunot ang noo.

Sino ‘yan? Tumayo ako. Dumiretso sa pinto. Pagbukas ko si Lisa ‘yung nandoon. Mga 40s na siguro siya. Naka-white blouse at slacks. Nakatali yung buhok. Hindi siya ‘yung tipo na mangi-iskandalo. Tiningnan niya ako yung tingin na naiintindihan niya. Tapos marahan siyang tumango. Andito ka na pala sabi ko. Oo.

Okay ka lang? Tanong niya. Sapat lang para marinig ko. Ngumiti ako. Okay lang. Pasok ka. Pagpasok ni Lisa sa sala, parang biglang nag-iba ang hangin. Umayos ng upo si Tatay Berto. Si Nanay Lita agad nagtanong. Sino ka? Magalang na bumati si Liza. Magandang umaga po tatay nanay. Ako po si Lisa. Ako po ‘yung tutulong kay Jazz para linawin ang ilang bagay tungkol sa papeles ng bahay at kung sino ang may karapatang tumira dito para lang po maiwasan ang pagkakaunawaan.

Nanlaki ang mata ni nanay. Anong papeles ng bahay? Bakit ka magpapapasok ng ibang tao dito? Problema to ng pamilya. Lumapit ako. Umupo sa tabi ni L. Hindi mataas pero malinaw ang boses ko. Tama po kayo nanay. Problema ‘to ng pamilya pero dahil sinabi niyo po kahapon na bahay to ng anak niyo, kailangan ko pong linawin ang bahay na ‘to pag-aari naming mag-asawa at may-ari din po ako ng bahay na ‘to.

Kailangan ko pong respetuhin. Nakatayo si Leo sa likod ko. Rinig ko ‘yung paglunok niya. Binuksan ni Liza ‘yung folder niya. May mga naka-photocopy na dokumento. Hindi niya ito itinulak sa gitna ng mesa. Inilapag niya lang sa harap ko. Tapos nagsalita siya sa kanilang lahat. Kalmado ang boses. Tatay, nanay, maikli lang po to.

Itong condo, binili po ito pagkatapos ikasal nila Jazz at Leo. Tama po. Pero yung down payment, yung buwanang bayad at yung pangalan sa loan, karamihan po si Jazz ang sumalo. Hindi po ito para manumbat. Para lang po malinaw ang isang rule, ang desisyon kung sino ang pwedeng tumira dito ng matagalan, dapat may pagsang-ayon naming dalawa.

Hindi lang po si Leo. Tumayo si nanay. Anong ibig mong sabihin? Anak ko si Leo. Ako nagluwal sa kanya. Titira ako sa bahay ng anak ko. Anong mali doon? Tiningnan ko si nanay. Dahan-dahan. Nanay, kung dadalaw po kayo, masaya po ako. Kung titira po kayo ng ilang araw, aayusin ko po. Pero yung titira kayo ng matagalan ng hindi ako tinatanong tapos sasabihin niyo na para akong tagalabas, hindi ko po matatanggap yon. Tao niyo rin po ako.

Tumikhim si Tatay Berto. Mas malalim at mabigat ang tunog. Jasz, hindi ba parang sobra naman yan? Anong sasabihin ng ibang tao na wala tayong utang na loob? Naramdaman kong nangangati yung lalamunan ko. Inaasahan ko na yung linya na yan. Yumuko ako saglit tapos tumingala. Tay, hindi po ito kawalan ng utang na loob.

Ayoko lang pong maagawan ng buhay. Ang utang na loob nasa pag-aalaga at paggalang. Hindi yung gagamitin ang dami ng tao para patahimikin ang manugang. Akmang magsasalita si Vince. Ate Jaz, kami naman makikitira lang habang naghahanap ng trabaho. Humarap ako sa kanya. Bawat salita. Malinaw. Vince, kung makikitira ka dapat may deadline at may rules.

Hindi pwedeng ituring mo ‘to na parang pwesto na kung anong gusto mong gawin, gagawin mo. Kinain mo yung pagkain sa ref ko. Inilagay mo kung saan-saan ang gamit niyo. Binuksan mo ang TV buong araw. Pag-uwi ko galing trabaho, para akong dayuhan. Subukan mong ilagay yung sarili mo sa pwesto ko. Kakayanin mo. Hinila ni Tina si Vince.

Tama na. Huwag ka na sumagot. Bumaling si nanay kay Leo. Pasigaw. Hoy, magsalita ka. Anong ginagawa mo diyan? Hahayaan mong dalhin ng asawa mo yung kung sino-sino para takutin kami. Nanginginig si Leo. Nakita ko yung kamao niya tapos nagsalita siya. Paos ang boses. Nay, hindi nananakot si Jazz. Gusto niya lang maging malinaw.

Ako, ako ang mali. Nagdesisyon ako mag-isa. Dapat kinausap ko muna si Jazz. Tumahimik ang buong sala. Rinig na rinig ko yung tibok ng puso ko. Yung linyang ako ang mali. Kagabi ko pa hinihintay. Pero huli na. At parang ang hina pa. Natigilan si nanay tapos namula yung mata niya. Ano? Ibig sabihin sa kanya ka kumakampi? Umiling si Leo.

Nanginginig ang boses. Kumakampi po ako sa pamilya ko. Ayokong masaktan ang asawa ko. Ayoko rin na may masabi sa inyo. Gusto ko lang maging maayos ang lahat. Sinamantala ni Lisa yung pagkakataon. Nanay, kung mahal niyo po si Leo at si Jazz, magkasundo na lang po tayo sa paraan ng paninirahan. Hindi po pinagbabawalan ni Jaz na dumalaw kayo pero yung matagalan dapat may plano, may deadline at may pag-uusap.

At para naman po kay Vince at Tina, kung makikitira para maghanap ng trabaho, kailangan din po ng tiyak na panahon at pagambag sa gastusin. Ganoon po para walang samaan ng loob, huminga ako ng malalim. Ayokong magpalayas ng tao. Gusto ko lang ibalik ang kaayusan. Sabi ko ng dahan-dahan, parang kinakausap ang sarili ko. Bibigyan ko po kayo ng isang linggo tatay at nanay para ayusin ang mga gamit sa probinsya o maghanap ng mas akmang lugar.

Hindi ko po kayo pinapalayas. Pinapaayos ko lang po para naman sa inyo Vince at Tina dalawang linggo sapat na yon para maghanap ng trabaho at kwarto na malapit sa pagtatrabahuhan niyo. Sa loob ng dalawang linggo na ion, mag-aambag kayo sa pagkain at kuryente. At simula ngayon, walang papasok sa office ko. Bubukasan ang bibig ni nanay para sumagot.

Pero hinawakan siya ni Tatay Berto. Malalim ang boses. Tama na. May punto din ang manugang natin. Tiningnan ko si tatay. Biglang uminit yung gilid ng mata ko. Hindi dahil nanalo ako kundi dahil sa wakas may isang nakakatanda na nakinig. Si Leo tumayo sa tabi ko. Nag-aalangan. Jas, sorry. Ako na ang magpapaliwanag sa kanila. Hindi.

Hindi na kita iiwan mag-isa. Humarap ako sa kanya. Malamig pa rin ang loob ko. Pero may nakita akong maliit na pag-asa. Tumango ako ng bahagya parang paalala. Kailangan ko lang na malaman mo na asawa kita hindi lang basta anak nila. Marami pa ring tao sa bahay. Mabigat pa rin ang hangin. Pero at least nasabi na ang katotohanan.

Maayos hindi sa paraan ng iyakan o sigawan. At alam ko, simula sa sandaling ito, magsisimula na ang ibang klase ng laban. Aatras abante sila. Susubukan nila ulit ang pasensya ko. Titingnan nila kung bibigay ako. Kailangan kong maging matatag at kailangan ding mamili ni Leo. Pagkatapos ng usapan naming yon, naging kakaiba ang bahay.

Hindi na maingay. Hindi na bukas ang TV buong araw. Pero hindi rin payapa. Parang yung katahimikan bago ang bagyo. Lahat nagmamasid, naghihintay kung saan ihip ang hangin. Si Nanay Lita, buong araw akong hindi kinakausap. Pag dumadaan ako, umiwas siya ng tingin. Pag naghuhugas ng plato, medyo malakas. Sinasadya niyang bumuntong hininga ng malakas pag pumapasok ako sa kusina.

Iba si tatay Berto. Tahimik siya pero pag tumitingin sa akin, hindi na matalim. Parang may halong pag-iisip at hiya. Si Vince at Tina nag-iingat na. Hindi na sila basta-basta nanonood ng TV o kumukuha ng pagkain sa ref. Pero alam ko hindi pa rin sila kumbinsido ‘yung katahimikan nila hindi dahil naiintindihan nila dahil nagtitiis lang sila naghihintay ng pagkakataon.

Si Leo, siya ang pinakanagbago. Sinusubukan niyang gawin lahat. Naghuhugas ng plato, naglilinis ng sala, bumibili ng prutas. Minsan tine-text pa niya ako kahit nasa loob lang ako ng kwarto. Jas, sorry talaga. Hindi ko akalain na aabot sa ganito. Tinitingnan ko lang yung text. Hindi ako nagre-reply.

Hindi dahil gusto ko siyang pahirapan kundi dahil hindi ko alam kung anong isasagot ko. Yung sorry hindi sapat para maramdaman kung safe ako sa sarili kong bahay. Gawa hindi salita ang kailangan ko. Isang gabi nasa office ko ako. Tinatapos yung mga kontrata nang may kumatok ng mahina. Jas, buksan mo yung pinto. Kakausapin ka ni nanay. Binuksan ko. Nandoon si nanay Lita.

Nakahawak sa dibdib. Seryoso ang mukha. Diretsahan siyang nagsalita para malinaw. Yung ginawa mo pambabastos yun sa amin. Nagdala ka ng ibang tao. Pinag-usapan ang papeles. Para mo na ring sinabi na hindi tubahay ni Leo. Nanginginig yung boses niya. Hindi ko alam kung sa galit o sasama ng loob. Pinapasok ko siya. Sinara ‘yung pinto.

Ayokong marinig ng lahat. Umupo kami. Sabi ko ng dahan-dahan, “Nay, hindi ko po sinabing hindi to bahay ni Leo pero hindi rin po ako nakikitira lang dito. Gusto ko lang pong magkaroon ng boses na kapantay ng asawa ko sa mga desisyon sa pamilya namin.” Mapait siyang ngumiti. “Ang galing mo talagang mangatuwiran.

Sa probinsya, ang manugang sumusunod sa pamilya ng lalaki. Natural lang na tumira ang magulang sa anak. Huminga ako ng malalim. Nay, iba na po ngayon. Nagtatrabaho ako. Nagbabayad ng utang sa bahay. Ako nagbabayad ng bills. Ako gumagastos sa pangaraw-araw. Hindi po pwedeng ituring akong iba sa sarili kong bahay.

Hindi ko po kinakalaban ang tradisyon. Humihingi lang po ako ng respeto. Tinitigan niya ako ng matagal. Tapos nagsalita siya ng mahina. Alam mo ba kung anong sinabi ng tatay mo kagabi? Umiling ako. Sabi niya, “Hindi mali ang manugang natin. Pinoprotektahan niya lang kung ano ang pinagpaguran at binayaran niya.” Nung narinig ko ‘yun, sobrang sama ng loob ko.

Nagpalaki ako ng anak tapos pagtitira ako sa bahay niya, kailangan ko pang magpaalam sa asawa niya. Naramdaman kong bumigat ‘yung dibdib ko. Ayokong maging kaaway ng biyanan ko. Sabi ko ng mas malumanay, “Nay, hindi ko po naisip na kailangan niyong magpaalam.” Ang gusto ko lang po tanungin ako. Isang tanong lang. Jas, titira muna kami dito.

Okay lang ba sa’yo? Sapat na yon para maramdaman kung kasama ako sa desisyon. Tumahimik si nanay. Namumula na ‘yung mata niya. Tapos may sinabi siya na nagpatigil sa akin. Natatakot na akong tumanda na wala ng matitirhan sa probinsya. Mainit, sira-sira yung bahay. Hindi kami dinadalaw. Inisip ko, “Dito, may anak ako magkakaapo.

Parang may bumara sa lalamunan ko.” Sa unang pagkakataon, naintindihan ko sa likod ng pagiging matapang niya, takot siyang maiwan. Pero ‘yung takot na ‘yon hindi pwedeng gamitin para tapakan ang buhay ko. Nay, hindi ko po kayo itataboy pero hindi ko po kayang makasama kayo sa iisang bahay ng matagalan. Iba-iba po tayo ng nakasanayan.

Mas mabuti pong magkalapit tayo na nagmamahalan kaysa magkasama sa bahay na nag-aaway. Tumayo siya bago siya lumabas. Lumingon siya. Isang linggo, hindi ko nakakalimutan. Parang paalala at parang babala. Gabi na nang pumasok si Leo sa kwarto. Naupo siya sa gilid ng kama. Ang inaalala mo ba? Galit si nanay o yung pagod ko? Yumuko siya pareho.

Huminga ako ng malalim. Leo, kung hindi ka tatayo para linawin yung boundaries kahit umalis pa sila, mauulit at mauulit to. Hindi pwedeng lagi na lang akong tatawag ng ibang tao para ipaliwanag ang papeles. Kailangan kita. Tumingala siya, namumula ang mata. Alam ko duwag ako. Sanay ako na kailangan lahat masaya.

Pero ngayon magsasalita na ako. Tatlong araw pagkatapos noon, si Vince naman ang nagpakita ng kulay. Gabi, nagluluto ako. Sumandal siya sa pinto ng kusina. Parang nagbibiro, “Ate JZ, ang higpit mo naman. Konting panahon lang sana sila dito. Pinalayas mo na agad. Pag nagkaanak ka, gusto mo bang ganyanin ka rin ng manugang mo? Humarap ako.

Tinitigan siya. Vince, hindi ko sila pinalayas. Nagbigay ako ng deadline at hindi ako aasa sa anak ko pagtanda ko. Bawat tao dapat kayang tumayo sa sarili niyang paa. Hindi pwedeng gamitin ang pamilya para maging palamunin. Ngumisi siya. Ang ganda pakinggan. Pero bahay ‘ ni kuya. Baka sa sobrang higpit mo, iwanan ka niyan.

Parang sinaksak ako pero hindi ko pinahalata. Tama ka sa kalahati, bahay, tunaming mag-asawa at kung iiwanan niya ako o hindi. Wala yan sa paglalagay ko ng boundaries. Nasa kanya yan. Kung kaya niyang maging asawa, hindi lang anak. Natameme siya. Nung gabing yon, tinipon kami ni Leo. Umupo ako sa tabi niya.

Nanginginig ‘yung kamay niya pero ‘yung boses niya hindi na umiiwas. Tay, Nay. Vince Tina para maging malinaw. Isang linggo na lang po kayo dito. Ihahatid ko kayo pauwi sa probinsya. Tapos tutulungan namin kayo ni Jaz na maghanap ng malapit na apartment kung gusto niyong dumalaw ng madalas.

Vince at Tina, dalawang linggo pagkatapos non, kailangan niyo ng umalis. Tutulungan ko kayo sa deposito sa uupahan niyo. Pero simula ngayon, lahat ng desisyon sa bahay na ‘to, kailangang kausapin si Jazz. Hindi ko hahayaang bastusin ang asawa ko. Humagulgol si nanay Lita. Bumuntong hininga si Tatay Berto. Namutla si Vince. Yumuko si Tina.

Hinawakan ko yung kamay ni Leo sa ilalim ng mesa. Sa unang pagkakataon mula nung umuwi ako, naramdaman kong kumampi talaga siya sa akin. Nung gabing yon, nakahiga ako. Nakatingin sa kisame. Tumulo yung luha ko ng walang tunog. Hindi dahil sa sakit, dahil sa pagod. Pagod. dahil kailangan kong maging kontrabida para lang makuha ang pinakasimpleng bagay, respeto. Alam kong hindi pa ‘to tapos.

Magagalit pa rin si nanay. May sama ng loob pa rin si Vince at si Leo. Baka bumigay ulit. Pero at least naguhitan ko na ‘yung unang linya. At kung susubukan nilang tumawid ulit, hindi na ako aatras. Mula nong family meeting na yon, naging weird yung atmosphere sa bahay. Hindi na siya kasing tense ng dati pero hindi rin masaya.

Para kaming mga borders na napilitan lang magsama. Lahat nag-iingat sa kilos at salita. Parang takot na matapakan ang isang basag na salamin. Si Nanay Lita, hindi na ako tinitingnan ng masama pero hindi niya rin ako kinakausap. Maaga siyang gumigising. Tahimik na nagluluto at nagliligpit ng para sa kanila lang ni tatay.

Hindi na niya pinapakialaman ang gamit ko. Minsan pumasok ako sa kusina. Nakita ko siyang naghuhugas ng kaldero. Sabi ko ng mahina, “Ako na po diyan, Nay. Pahinga na po kayo.” Natigilan siya saglit tapos sumagot ng matabang. Kaya ko na. Hindi mabigat yung salita pero malamig. Iba si Tatay Berto. Siya naman nagsimulang magtanong-tanong.

Anong oras uwi mo ngayon? Busy ba sa trabaho? Laging magalang ang sagot ko. Alam kong sa loob-loob niya naglalaban yung pagpanig sa anak at pag-intindi sa manugang. Si Vince at Tina laging nasa labas. Naghahanap daw ng trabaho. Hindi ako nagtatanong pero napapansin ko ‘yung mga maleta nila nasa sulok pa rin. Walang sign na nag-e-empake.

Si Leo ang pinakahalatang nagbago. Umuuwi siya ng maaga. Kusang naghuhugas ng plato. Nagtatapon ng basura. Hindi na siya puro cellphone. Mas madalas niya akong kausapin. Pero bawat salita maingat. Parang takot na magalit ako. Isang gabi habang tinitingnan ko ang report sa laptop, pumasok siya na may dalang isang basong mainit na gatas.

“Jas, inumin mo ‘to. Kinuha ko.” “Salamat.” Umupo siya sa gilid ng kama. Tahimik ng sandali. Hindi ko akalain na ganito ka masasaktan sa desisyon ko. Sinara ko ang laptop. Tiningnan ko siya. Hindi mo inisip kasi sanay kang unahin ang pamilya mo. At ako sanay akong ako lang ang aasahan ng sarili ko. Yumuko siya.

Natakot akong magalit si tatay at nanay na sabihin nilang wala akong utang na loob. Pero nakalimutan ko pag nalulungkot ka, nasasaktan ka rin katulad nila. Hindi ako sumagot. Hindi dahil ayaw kong magpatawad dahil kailangan kong makita na tuto paar rin niya ang sinabi niya hindi puro salita. Sa ikalimang araw, malapit ng matapos yung isang linggo, nagsimula ng magligpit si Nanay Lita.

Dahan-dahan niyang tinutupi ang mga damit. Parang pinapatagal ang oras. Si Tatay Berto. Nakaupo sa kama. Nakatingin sa lumang maleta, bumubuntong hininga. Nakatayo ako sa pinto. Hindi ko alam kung tutulong ako o iiwas. Sa huli, pumasok ako. Tulungan ko na po kayo, Nay. Tiningnan niya ako. Wala na yung talim sa mata niya pero may distansya pa rin.

Kaya ko na. Tumango ako. Tumayo ako ng sandali. Nay, hindi ko po kayo kaaway. Ayoko lang pong mabuhay na may sama ng loob. Tahimik siya. Maya-maya nagsalita siya ng mahina. Hindi rin kita kaaway. Hindi lang ako sanay sa manugang na pranka. Sa probinsya sanay kaming magtiis. Lumambot ang puso ko. Ang pagtitiis po nagiging sama ng loob.

At pag may sama ng loob hindi na nagmamahalan. Hindi na siya sumagot. Pero sa unang pagkakataon, nakita kong lumaylay ang balikat niya. Parang may nabawasang pabigat. Kinabukasan, hinatid ni Leo ang mga magulang niya sa terminal. Hindi ako sumama. Ayokong maging awkward ‘yung sandali na yon. Naglinis ako ng sala.

Tiniklop ko ‘yung bulaklaki na takip ng sofa. Hindi ko itinapon. Itinago ko sa cabinet. Kahit hindi maganda, ala-ala pa rin yon. Pag-uwi ni Leo, namumula ang mata niya. Umalis na sila. Tumango ako. Oo. Tumayo siya ng matagal. Tapos niyakap ako mula sa likod. Sorry JZ, hinayaan kitang maging kontrabida. Humarap ako sa kanya. Hindi ako naging kontrabida.

Naging tao lang ako na ayaw magpatapak. Nung gabing ‘yon, ang luwag ng bahay. Walang maingay na TV, walang amoy ng gamot, walang ubo ng matanda. Umupo ako sa sofa. Sa unang pagkakataon, nakahinga ako ulit. Pero ‘yung kapayapaan na ‘yon, dalawang araw lang tumagal. Sa ikatlong araw, umuwi si Vince. Seryoso ang mukha.

Ate Jas, mukhang kailangan pa namin manatili dito ng ilang araw. Wala pa akong trabaho. Wala pa kaming mahanap na kwarto. Tiningnan ko ang orasan. Apat na araw na lang. Tapos na ang dalawang linggo. May apat na araw ka pa. Kung wala pa kayong mahanap, tutulungan ko kayo sa bayad sa hotel para sa unang dalawang araw.

Pero hindi na kayo pwedeng manatili dito. Kumunot ang noon niya. Sobra ka naman ate. Ginigipit mo kami. Pinanatili kong kalmado ang boses ko. Vince, malinaw ang usapan natin. Hindi ako magbabago ng isip. Ngumisi siya. Natatakot ka bang maubos namin ang pagkain mo? Nanlamig ako sa sinabi niya. Tinitigan ko siya. Hindi. Natatakot akong mawalan ng bahay.

Natigilan siya. Mawalan. Hindi dahil sa pagkain. Mawalan dahil nabubura yung boundaries. Pag hinayaan kitang manatili dito ng walang deadline, babalik si tatay at nanay. Magdadala ka pa ng iba. At ako magiging dayuhan na naman sa sarili kong bahay. Hinila ni Tina si Vince. Tama na yan. Tinabig niya si Tina. Huwag ka ng matakot palagi.

Sakto dumating si Leo. Narinig niya ang huling sinabi ko. Vince, tama na. Apat na araw na lang kayo dito. Pagkatapos non, sasamahan kita maghanap ng kwarto. Ayokong ulitin pa ni Jaz ang usapang to. Tiningnan ni Vin si Leo. Kuya, sa kanya ka pa kumampi? Hindi sa akin. Pagod pero desidido ang boses ni Leo.

Kumakampi ako sa tama. Yung linyang yon para sa akin mas mahalaga pa sa lahat ng sorry niya. Nung gabi na yon, nakahiga ako sa tabi ni Leo. Mabigat pa rin ang loob. Alam kong hindi pa tapos ang pagsubok. Titingnan pa rin ako ng pamilya niya bilang isang babaeng mahirap pakisamahan. Pero alam ko rin pag lumambot ako ulit, babalik lahat sa dati. Bumulong ako, Leo.

Pag inulit mo pa yung ginawa mo, aalis na ako. Hindi ako nananakot. Seryoso ako. Hinigpitan niya ang hawak sa kamay ko. Alam ko, hindi kita hahayaang mawala. Hindi ako sumagot. Nakatingin lang ako sa kisame. Iniisip ang isang kinabukasan kung saan hindi ko na kailangang lumaban para lang sa karapatan kong respetuhin.

Yung natitirang apat na araw, parang ang bagal ng oras. Rinig ko ang bawat tiktak ng orasan. Parang sinusubok ang pasensya ko. Hindi ko na kinausap si Vince at Tina. Nagpatuloy lang ako sa buhay ko. Trabaho, uwi, luto, para sa aming dalawa. Ligpit. Hindi ko na sila ipinagluluto. Hindi dahil sa galit kundi para ilagay ang lahat sa tamang lugar.

Si Tina, halatang hindi na komportable. Isang araw, umuwi ako ng maaga. Nakita ko siyang nakaupo sa kama. Hawak ang cellphone, namumula ang mata. Ate JZ, tawag niya. Huminto ako sa pinto nila. Bakit? Kinagat niya ang labi. Si Vince hirap makahanap ng trabaho. Ayaw siyang tanggapin. Baka hindi kami makaalis agad. Tiningnan ko siya.

Sa sandaling yon, nakita ko siya hindi bilang isang pabayang hipag kundi bilang isang batang babae na nalilito. Pero hindi ko hinayaang lumambot ang puso ko. Tina, hindi kita kaaway pero hindi kita kayang tulungan sa paraang isasakripisyo ko ang buhay ko. Mag-asawa kayo ni Vince. Kailangan niyong matutong tumayo sa sarili niyo.

Kung kailangan niyo, tutulong ako sa hotel para sa dalawang araw. Tumango siya. Tumulo ang luha. Alam ko po nalulungkot lang ako. Tumalikod ako. Ang bigat ng dibdib ko. Ang hirap maging taong naglalagay ng boundaries. Palagi kang kontrabida. Sa ikaapat na araw, nagf day si Leo para samahan si Vince maghanap ng kwarto. Naglinis ako ng kwarto nila hindi para palayasin sila kundi para ihanda ang sarili ko na sa wakas magiging akin na ulit ang bahay ko. Pag-uwi ni Leo.

Pagod siya pero gumaan ang itsura. JZ, nakahanap na kami. Maliit, luma pero malapit sa pwedeng pagtrabahuhan. Mamayang hapon lilipat na sila. Tumango ako. Mabuti. Tumayo siya sandali. Salamat at hindi ka nagbago ng isip. Tiningnan ko siya. Ginawa ko. To para sa sarili ko hindi para sa’yo. Nung hapon na ‘yon, naglipat sila.

Walang away pero mabigat ang hangin. Hindi ako kinausap ni Vince. Si Tina nagpaalam ng mahina. Salamat po ate. Sa mga nakaraang araw, tumango ako. Mas magiging okay kayo pag bumukod kayo. Ngumiti siya ng malungkot. Nung lumabas sila ng pinto, tiningnan ko sila. Hindi ako masaya. Pagod lang. Pagod sa isang laban na walang may gusto. Pero kailangan kong gawin.

Nung gabi, sobrang tahimik ng bahay. Nagluto ako para sa dalawang tao. Kumakain kami ni Leo. Walang nagsasalita. Binaba niya ang kubyertos niya. Jazz, alam kong hindi ka pa rin lubusang nagtitiwala sa akin. Pero tuto pa rin ko ang pangako ko. Tiningnan ko siya. Huwag ka ng mangako, Leo. Gawin mo na lang.

Tumango siya. Dalawang linggo pagkatapos non, may tumawag si nanay Lita. Jaz, medyo natigilan ako. Opo, nay. ‘Yung tatay mo tumaas ang blood pressure. Nasa ospital wala kaming masyadong pera. Sabi ni Leo, sayo raw nakapangalan ng bahay. Baka mas magaling ka sa pera. Pwede ka bang tumulong? Natigilan ako.

Hindi dahil sa pera. Dahil sa paraan ng pagsasalita ni nanay. Wala ng utos, wala ng galit. Boses ng isang matandang walang magawa. Gaano na po katagal si tatay sa ospital? Tanong ko. Kahapon lang. Sige po, Nay. Huwag kayong mag-alala. Magpapadala ako ng pera ngayon. Pupunta kami ni Leo Dian para dalawin si tatay.

Tumahimik sa kabilang linya. Tapos nagsalita si nanay. Garalgal ang boses. Salamat nak. Binaba ko ang telepono. Nanginginig ang kamay ko. Alam ko kung gusto kong gumanti, ito na ‘yung pagkakataon. Pero hindi ko ginawa. Ayokong maging katulad nila. Nung gabi, sinabi ko kay Leo, tinitigan niya ako. Hindi ka obligadong tumulong. Sinaktan ka nila.

Huminga ako ng malalim. Tumutulong ako hindi para sa kanila, para sa’yo at para sa sarili ko. Para pag tumingin ako sa nakaraan, hindi ko makikita na mas maliit ako sa sakit na naramdaman ko. Kinabukasan, umuwi kami sa probinsya. Si Tatay Berto, nakahiga sa kama payat. Nung nakita niya ako, sinubukan niyang bumangon. “Jas, andito ka pala.

” “Opo, tay.” Hinawakan niya ang kamay ko. “Sorry, Tay. Hindi ako naging sapat na panig sa’yo noon. Naramdaman kong nangilid ang luha ko. Pahinga na po kayo tay. Pag magaling na kayo, saka na tayo mag-usap. Si Nanay Lita nakatayo sa dulo ng kama namumula ang mata. Nang lumabas ako, sumunod siya. Just sorry. Itinuring kitang iba.

Sanay ako sa luma. Sanay akong ako ang reyna ng bahay. Hindi ko naisip na may amor propoyo ka rin. Huminto ako. Tiningnan siya. Sa unang pagkakataon, nakita kong naging maliit siya. Nay, hindi ko kailangan na mahalin niyo ako. Kailangan ko lang na respetuhin niyo ako. Tumango siya. Tumulo ang luha. Tatandaan ko.

Nung gabi, nakahiga ako sa lumang kwarto ni Leo. Nakatingin sa kisame. Naririnig ang mga kuliglig. Gumaan ang pakiramdam ko. Hindi dahil okay na lahat kundi dahil hindi ko na kailangang lumaban mag-isa. Pauwi namin sa Maynila, hinawakan ni Leo ang kamay ko. “Jas, kung hindi ka naging matatag noon, siguro wala na ako sayo ngayon.” Tumingin ako sa bintana.

Kung hindi ka nagising noon, siguro wala na ako dito ngayon. Tumahimik kami. Pero yung katahimikan na yon, hindi napag-iwas, kasunduan na yon. Simula ngayon, ang pamilyang to kailangang may dalawang boses na pantay. Alam kong hindi pa nawawala ang lamat. Nandoon pa rin at pwedeng bumuka ulit kung makakalimot kami.

Pero at least hindi na ako ang babaeng pumapasok sa sarili niyang bahay na pakiramdam niya. Bisita lang siya. Pagkatapos naming dalawin si Tatay Berto, akala ko mananahimik na ang lahat. Hindi yung tahimik na parang kalmado ang dagat. Tahimik na parang abo pagkatapos ng sunog. Mukhang okay. Pero isang ihip lang ng hangin pwedeng magliyab ulit.

Bumalik kami ni Leo sa Maynila. sa dati naming buhay. Pero may bagong klase ng katahimikan sa pagitan namin. Hindi na pag-iwas kundi pag-iingat. Parang dalawang taong kalalakad lang sa isang lumang tulay na kahoy. Alam nilang pag masyadong mabilis, pwedeng bumigay ulit. Tumupad si Leo sa sinabi niya. Hindi na siya nagdedesisyon mag-isa.

Bawat tawag ni Nanay Lita naka-loud speaker. Bawat kailangan ni Tatay Berto ng pambili ng gamot. tinatanong niya muna ako pati mga maliliit na bagay. Tinatanong niya, “Pwede bang dalawin tayo nila nanay sa weekend? O, gusto daw dumaan ni Vince. Okay lang ba sao?” Simple lang yung mga tanong.

Pero para sa akin, sign yun ng isang lalaking natututong maging asawa. Hindi na ako galit pero hindi pa rin ako kampante. May parte sa akin na laging handa na baka bumalik lahat sa dati. Tatlong buwan ang lumipas. Sina Vince at Tina bumukod na nga, nakahanap sila ng maliit na kwarto malapit sa isang industrial park. Si Vince naging warehouse staff.

Si Tina service crew sa isang coffee shop. Bihira na silang pumunta sa amin. Pagpupunta tumatawag muna si Vince. Wala na yung yabang sa boses. Pero hindi rin kami close. Si Tina naman tuwing makikita ako laging magalang. Parang takot na mainis ako. Isang hapon habang inaayos ko ang reports, may nag-doorbell. Pagbukas ko, si Tina may dalang plastic ng prutas.

“Ate Jas, dinalaw ko po kayo.” Nagulat ako. “Hindi ka nagsabi.” Yumuko siya. “Sorry po.” Dumaan lang po sana. Pinapasok ko siya. Umupo siya sa sofa, alanganin. Hindi niya basta mailapag yung dala niya sa mesa. “Kamusta na kayo ni Vince?” tanong ko. Ngumiti siya ng malungkot. Mahirap din po pero kaya naman naming mag-isa.

Nung bumukod kami, doon ko na-realize na ang kulit pala talaga namin dati. Tiningnan ko siya. Nakita ko sa mata niya ung sarili ko ng ilang buwan na nakalipas. Pagod pero mas gising. Ate Jas, sorry po kung nainis kayo sa amin noon. Sabi niya nanginginig ang boses. Huminga ako ng malalim. Tapos na yon. Ang mahalaga alam mong mali.

Nag-aalangan si Tina. Pumunta po ako dito kasi gusto daw po kayong dalawin nila nanay. Pinapatanong po niya sa akin kung papayag kayo. Natigilan ako hindi sa takot. Dahil sa unang pagkakataon, nagtanong sila. Nong gabi, sinabi ko kay Leo, gusto daw dumalaw nila nanay. Anong sa tingin mo? Tiningnan niya ako.

Ikaw, anong sa tingin mo? Nag-isip ako. Kung dalaw lang, pwede pero maximum tatlong araw. At linawin mo sa kanila. Walang titira dito ng permanente. Tumango si Leo. Ako naang magsasabi. Dumating sila nung weekend. Wala ng malalaking maleta. Dalawang bag lang. Pagpasok ni nanay Lita sa bahay, tumingin siya sa paligid na parang bisita.

Jas, kamusta ka na? Okay naman po, Nay. Tumayo siya sandali. Tatlong araw lang kami. Sinabi na ni Leo. Tumango ako. Opo. Alam ko. Nung hapunan walang maingay. Tahimik kumain si nanay. Si tatay. nagtanong tungkol sa trabaho ko. Awkward pero walang tensyon. Nong gabi, narinig kong umuubo si nanay sa sala. Kumuha ako ng kumot.

Nay, magkumot po kayo. Tiningnan niya ako. Namumula ang mata. Salamat, nak. Lumipas ang tatlong araw. Kusa silang nag-impake. “Jas, uuwi na kami mamaya. Tumango ako. Sige po. Tiningnan niya ako. Parang may gustong sabihin. Sa terminal, sumama ako. Bago sila sumakay, hinawakan ni nanay ang kamay ko. Jas, hindi ako magaling magsalita.

Pero nagpapasalamat ako kasi tinuturing mo pa rin kaming pamilya. Sumagot ako, “Nay, basta’t rerespetuhin niyo ako, hinding-hindi ko kayo ituturing na iba.” Tumango siya. Akala ko unti-unti ng aayos ang lahat. Pero hindi pala. Isang gabi, umuwi si Leo, maputla. Jaz, tumawag sila. Na-mild stroke si tatay. Natigilan ako. Ano? Nadulas sa banyo. Nasa ospital na.

Sabi ng doktor. Kailangan ng mag-aalaga. Parang nanikip ang dibdib ko. Hindi ko galit si Tatay Berto. Pero may isang tanong sa isip ko. Saan na ngayon ang boundary ko? Umuwi kami agad. Si Tatay Berto. Kalahati ng katawan. Hindi maigalaw. Hirap magsalita. Si Nanay Lita nakaupo sa tabi ng kama. Lubog ang mga mata. Sabi ng doktor.

Kailangan ng mag-aalaga ng at least tatlong buwan. Matanda na ako. Hindi ko kaya mag-isa. Jas. Pakiusap, payagan mo kaming tumira muna sa inyo. Bumagsak ang puso ko. Hindi na to dalaw lang. Ito na yung taong may sakit na walang mag-aalaga. Tiningnan ko si Leo. Nakatingin din siya sa akin. Nagmamakaawa pero hindi makapagsalita.

Alam ko, pag sinabi kong hindi, magmumukha akong walang puso. Pero pag sinabi kong oo, ako mismo ang sisira sa boundaries na ginawa ko. Huminga ako ng malalim. Nay, pag-uusapan po muna namin ni Leo. Hindi po ako makakapangako agad. Humagulgol si nanay. Hinigpitan ni Leo ang hawak sa kamay ko. Bumulong, Jazz. Pumikit ako. Alam kong dito na magsisimula ang totoong pagsubok.

Nung gabing yon, hindi ako nakatulog. Nakahiga ako sa isang maliit na kwarto malapit sa ospital. Nakatingin sa kisame habang iniisip ang dalawang bagay. Sa isang banda, si nanay Lita umiiyak, nagmamakaawa. Sa kabila yung ala-ala ng pag-uwi ko sa bahay na parang naging boarding house. Tumingin ako kay Leo. Gising din siya.

Gising ka pa? Tanong ko. Hindi ako makatulog. Sagot niya, “Jas, alam kong mahirap ‘to para sa’yo. Pero si tatay, alam ko lahat yon. Hindi ako manhid. Pero hindi rin ako Santa, Leo. Sabi ko, “Kung titira sila sa atin, kaya mo bang ipaglaban yung boundaries ko o babalik lahat sa dati na para na naman akong dayuhan sa sarili kong bahay.

Humarap siya sa akin, namumula ang mata. Hindi na mauulit.” Yon. Pango. Huminga ako ng malalim. Marami ka ng pangako, Leo. Ngayon, kailangan ko ng kretong plano. Nag-isip siya. Kung titira sila doon, kukuha ako ng caregiver para kay tatay sa umaga. Hindi ko hahayaang mapunta lahat sa’yo. At kakausapin ko si nanay, pansamantala lang. Hanggang sa gumaling si tatay.

Gusto kong maniwala pero alam kong pag may matandang may sakit sa bahay, lahat ng plano pwedeng mabura ng emosyon. Kinabukasan, pumasok ako sa kwarto ni tatay. Nakita niya ako. Sinubukan niyang itaas ang kamay niya. Jaz opo tay. Andito ako. Tinitigan niya ako. May luhang tumulo. Pahirap na ako sa’yo. Parang dinurog ang puso ko.

Hinawakan ko ang kamay niya. Huwag niyo pong isipin yan. Si nanay Lita nasa likod ko. Jas. Napilitan lang ako. Hindi ko na talaga alam ang gagawin. Hinarap ko siya. Nay. Hindi po ako tumatanggi pero kailangan may kondisyon kung titira kayo sa amin. Susunod kayo sa patakaran ng bahay ko. Sunod-sunod ang tango niya. Oo. Oo.

Susunod ako. Alam kong oo siya ng oo ngayon. Pero ang pagtupad, ibang usapan na. Pag-uwi namin sa Maynila, hinawakan ni Leo ang kamay ko. “Jas, salamat.” Hindi ako sumagot. Nakatingin lang ako sa labas. Tatlong araw dumating na sila. Si Tatay Berto naka-wheelchair kasama ang isang nurse na inupahan ni Leo.

Mula umpisa, nilinaw ko na. Nay, sa maliit na kwarto po kayo. Si Ate Nurse ang mag-aalaga kay tatay mula 8:00 a.m. hanggang 6 p.m. Sa gabi kami na ni Leo. Bawal magbago ng ayos ng gamit. Lahat itatanong muna sa akin. Tumango si nanay. Oo, tatandaan ko. Nung una maayos ang lahat pero sa ikaamp araw umuwi ako ng maaga.

Nakita ko si nanay Lita sa kusina. Nagluluto ng isang malaking kaldero ng lugaw para sa tatay mo. Sabi niya, “Tiningnan ko ang magulong kusina.” Nanlamig ako. Nay, sabi ko po lahat itatanong muna sa akin. Bumuntung hininga siya. Nakita kong pagod ka sa trabaho kaya ako na ang gumawa. Ano bang masama doon? Yung linyang yon.

Ano bang masama doon? Parang sinaksak ako parehong-pareho sa dati. Nung gabi, kinausap ko si Leo. Nakikita mo na bumabalik na tayo sa dati. Tahimik lang siya pero lugaw lang naman. Tiningnan ko siya. Bukas pagpapalit na ng kwarto. Sa susunod magdadala na ng iba. Tapos dayuhan na naman ako. Ayokong hintayin pa ‘yon. Bumuntong hininga si Leo.

Kakausapin ko ulit si nanay pero hindi sapat ‘yon. Tatlong araw pagkatapos pag-uwi ko, nandoon si Vince. Dinalaw ko si tatay. Sabi niya, “Tiningnan ko siya. Hindi ka nagsabi.” Ngumiti siya. Saglit lang naman ako. Pumasok ako sa kwarto, sinara ang pinto. Alam kong sinusubukan na naman ang boundaries ko.

Nung gabi, tinipon ko silang lahat. Uulitin ko, walang pwedeng basta-basta dumating dito. Walang pwedeng matulog dito ng walang paalam. Kahit si Vince, pag naulit to, hahanapan ko ng ibang uupahan si tatay at nanay. Humagulgol si nanay. Jas, ang sama mo naman. Kinagat ko ang labi ko. Tumulo ang luha ko. Hindi ako masama. Sinasalba ko lang ang sarili ko.

Tumahimik ang lahat. Hinawakan ni Leo ang kamay ko. Tama si Jaz. Susunod tayo sa kanya. Tiningnan ko siya. Alam kong ang pagsasama naming ito nasa isang manipis na sinulid na lang. Isang maling galaw pa niya bibitaw na ako. Pagkatapos ng gabing ‘yon, naging mabigat ang katahimikan sa bahay. Si Nanay Lita hindi na masyadong lumalabas ng kwarto.

Si Tatay Berto mas tumahik. Si Leo laging nasa tabi ng kama ng tatay niya. Akala ko aayos na ang lahat pero hindi pala. Isang biyernes, umuwi ako ng maaga. Pagpasok ko sa elevator, tumunog ang cellphone ko. Si Vince. Ate Jaz, pauwi ka na? Oo. Bakit? Si tatay. Nahimatay kanina. Dinala ko na sa ospital.

Nabitawan ko ang mga pinamili ko. Anong ospital? Sa St. Lucas. Punta ka dito. Tumakbo ako. Sa isip ko puro masasamang bagay. Pagdating ko, si Tatay Berto naka-dextros. Si nanay namamaga ang mata sa kaiiyak. Si Leo maputla. Si Vince nakasandal sa pader. Sabi ng doktor bumagsak daw ang blood pressure ni tatay. Kailangan magpahinga.

Umiyak si nanay. Kasalanan ko ‘to. Pinilit ko siyang mag-ensayo. Nilapitan ko siya. Nay, huwag niyong sisihin ang sarili niyo. Tiningnan ako ni tatay. Huwag mong aawayin ang nanay mo, Jas. Nag-aalala lang siya. Hinawakan ko ang kamay niya. Hindi ko po siya inaaway. N’ong gabi, umuwi kami. Nag-leave ako sa trabaho.

Hindi ako natulog. Kinabukasan, nagluto ako ng lugaw. Dinala ko sa kwarto ni tatay. Nakaupo na doon si nanay. Ako na, Jas. Pahinga na po kayo, nay. Tiningnan niya ako. Jas, naiinis ka ba sa akin? Sorry, natigilan ako. Hindi ko inaasahan ‘yun. Alam ko hindi ako naging mabuti sa’yo. Pero kahapon nung nahimatay ang tatay mo, naintindihan ko. Matatanda na kami.

Wala na kaming ibang aasahan kundi kayo. Mali na pinahirapan pa kita. Tumulo ang luha ko sa lugaw. Nay, hindi ko kayo kaaway. Kailangan ko lang ng respeto. Tumango siya. Pangako. Hindi ko na uulitin. Hindi ko alam kung gaano katagal ang pangakong ‘yon. Pero naniwala ako. Tatlong araw gumaling si tatay at dumating na naman si Vince.

May dala siyang malaking bag. Dito muna ako matutulog. Nag-aalala ako kay tatay. Hinarangan ko ang pinto. Vince, sinabi ko na. Bawal. Kumunot ang noon niya. Ate Jaz, huwag kang makasarili. May sakit si tatay. Pwede mo siyang dalawin sa umaga. Sa gabi umuwi ka. Yan ang boundary ko. Tumingin siya kay Leo.

Kuya, wala kang sasabihin. Alanganin si Leo. Vince, sundin mo na si ate Jasmo. Namula si Vince. Kuya, takot ka sa asawa mo. Naramdaman kong kumukulo ang dugo ko. Vince, umalis ka na. Lumapit siya sa akin. Sino ka para palayasin ako? Humara si Leo sa harap ko. Subukan mong galawin si Jaz. Ako ang makakalaban mo. Tiningnan siya ni Vince.

Dahil sa babaeng yan, tatalikuran mo ang pamilya mo. Sumigaw si Leo. Anong pamilya? Yung pamilyang pilit na pinatatahimik ang asawa ko para gawin niyo ang gusto niyo. Tumahimik ang lahat. Ngumisi si Vince. Sige, pinili mo siya. Huwag kang magsisi. Tumalikod siya at umalis. Si Tina nag-sorry ng mahina at sumunod. Napaupo ako sa sofa. Nanginginig.

Lumuhod si Leo sa harap ko. Jaz, sorry. Tiningnan ko siya. Tumutulo ang luha ko. Leo, kung hindi ka humarang kanina, nag-empake na ako. Niyakap niya ako. Hindi na kita hahayaang mawala. Sumandal ako sa kanya. Alam ko, simula ngayon, opisyal na akong kaaway ni Vince. At alam ko rin, kalalampas lang ng pagsasama namin sa isang malaking pagsubok.

Pero naintindihan ko rin ang tunay na kalaban hindi si Vince kundi yung kahinaan sa loob ng lalaking pinakasalan ko at sa pagkakataong ito hindi siya naging duwag. Pagkatapos ng away namin ni Vince, naging kakaiba ang katahimikan sa bahay. Parang katahimikan pagkatapos ng bagyo. Nag-leave ako sa trabaho ng isang araw. Naglinis ako. Pinunasan kong maigi yung mesa na hinampas ni Vince na para bang mabubura ko rin ang insulto.

Si Leo nag-leave din. Galit ka pa ba? Tanong niya. Hindi ako galit dahil kay Vince. Galit ako dahil kung hindi ka nagbago sa huling sandali, ako sana ang umalis. Yumuko siya. Alam ko. Masyado kitang pinabayaan. Huminga ako ng malalim. Leo, hindi ko kailangan ng hero. Kailangan ko ng asawa. Tumango siya. Namumula ang mata. Gagawin ko.

Dalawang araw tumawag si nanay Lita. Jaz, nag-away daw kayo ni Vince. Opo. Bumuntung hininga siya. Tumawag siya. Sinabi niyang pinapalayas daw ninyo siya. Pinagalitan ko. Sabi ko, “Kung hindi dahil sa’yo, walang pambili ng gamot ang tatay niya. Tumahimik siya. Napikit ako. Pero huwag mo na lang siyang pansinin. Mainitin ang ulo non.

Ngumiti ako ng malungkot. Nay, pagod na akong magtiis. Yung hindi ko lang siya pinayagang matulog dito. Mali na ba yon? Tahimik si nanay. Hindi. Hindi ka mali. Natatakot lang ako na baka kung anong gawin ni Vince. Kinabahan ako. Nong gabi, sinabi ko kay Leo, tumayo siya. Pupuntahan ko siya. Huwag sabi ko.

Hayaan mong siya mismo ang magkamali. Dalawang araw dumating nga si Vince. Kakauwi ko lang galing trabaho. Pagbukas ko ng pinto nandoon siya. Galit na galit. Masaya ka na? Umuwi na sila tatay. Nakaratay si tatay. Iyak ng iyak si nanay. Kuntento ka na. Pumasok siya sa sala. Vince, kung hindi dahil sa’yo, hindi sila uuwi. Ngumisi siya. Bahay mo ‘to. Bahay to ni kuya.

Huminga ako ng malalim. Bahay to naming mag-asawa at ako ang nagbabayad ng karamihan. Huwag mong gamitin yang rason na yan. Namula siya. Mayaman ka kasi kaya mong magpalayas ng tao. Lumabas si Leo. Vince. Tama na. Tumingin si Vince sa kanya. Kuya, hahayaan mong insultuhin niya tayo? Nanginginig ang boses ni Leo.

Ikaw ang nag-i-insulto sa asawa ko. Sumigaw ako. Vince, umalis ka na. Lumapit siya. Sino ka para palayasin ako? Humara si Leo. Galawin mo si Jaz. Ako ang makakalaban mo. Tiningnan siya ni Vince dahil sa isang babae. Tatalikuran mo ang pamilya. Sumigaw si Leo. Anong pamilya? Yung pamilyang pinipilit na manahimik ang asawa ko para lang masunod kayo? Tumahimik ang lahat.

Ngumisi si Vince. Sige pinili mo siya. Huwag kang magsisi. Umalis siya. Napaupo ako sa sofa. Nanginginig. Lumuhod si Leo. Jaz. Sorry. Tiningnan ko siya. Tumulo ang luha ko. Leo, kung hindi ka humarang kanina, umalis na talaga ako. Niyakap niya ako. Hindi na kita hahayaang mawala. Sumandal ako sa kanya. Alam ko.

Opisyal na akong kaaway ni Vince pero naintindihan ko rin ang tunay na kalaban hindi si Vince kundi ang kahinaan sa puso ng asawa ko. At sa wakas hindi na siya naging duwag. Pagkatapos ng away na yon, naging tahimik ang bahay. Tahimik na parang pagkatapos ng bagyo. Hindi ako pumasok ng isang araw. Si Leo nag-leave din. Galit ka pa ba? Tanong niya.

Hindi ako galit dahil kay Vince. Galit ako dahil kung hindi ka nagising sa tamang oras, ako sana ang wala na dito. Yumuko siya. Alam ko. Dalawang araw tumawag si Nanay Lita. JZ, nag-away daw kayo ni Vince? Opo, bumuntong hininga siya. Pinagalitan ko siya. Sabi ko, “Kung hindi dahil sa’yo, walang gamot ang tatay niya.

” Tumahimik siya. “Pasensya ka na sa anak ko.” Nay, sabi ko, “Hindi ko gustong maputol ang ugnayan natin. Ayoko lang na binabastos ako sa sarili kong bahay.” Tahimik si nanay. Jas, sorry kung ganitong klase ng anak ang binigay ko sa mundo. Nanikip ang dibdib ko. Nay, hindi siya masamang tao. Sanay lang siyang laging nasusunod.

Isang linggo, tumawag si Vince kay Leo. Naka-loud speaker. Kuya, na-ospital ulit si tatay. Kailangan ng pera. Tumingin sa akin si Leo. Tumango ako. Magkano? Tanong ni Leo. 30,000. Sige, pero huwag ka ng pupunta dito. Tumahimik si Vince. Sorry sa nangyari. Binaba ni Leo ang telepono. Tiningnan niya ako.

Kita mo? Hindi ko kailangang gumanti. Kailangan ko lang maglagay ng boundary. Hinawakan ni Leo ang kamay ko. Malaki ang utang ko. Sao umiling ako. May utang ka sa sarili mo. Kung hindi ka mag-mature, mawawala sa’yo ang lahat. Isang gabi, dumating si Thew. Ate Jaz, hihingi po ako ng tawad. Kamusta na si Vince? Tanong ko. Nawalan po siya ng trabaho.

Stress na stress pero alam niyang mali siya. Huminga ako ng malalim. Sabihin mo sa kanya kung nirerespeto niya pa ako, huwag na siyang maninigaw ulit. Tumango siya, umiiyak. Salamat po at tinutulungan niyo pa rin si tatay. Ginagawa ko yun para kay tatay at nanay. Hindi para kay Vince. Sabi ko, “Tatlong buwan naging stable si Tatay Berto.

” Tumawag si Nanay Lita. “Jas, naibenta na namin ‘yung lupa sa likod bahay para may sarili kaming pera para hindi na kami abala sa inyo. Gumaan ng pakiramdam ko. Pera niyo po yan, nay. Alam ko.” Sinasabi ko lang para mapanatag ka. Na-realize ko nagbago ang lahat hindi dahil sumigaw ako. Nagbago dahil hindi na ako nanahimik.

Isang gabi, sabi ni Leo, “Hindi ko akalain na ganito kahirap na manatili ka sa tabi ko.” Ngumiti ako. Hindi mahirap. Kailangan mo lang lumaki bilang tao. Hinawakan niya ang kamay ko. “Salamat at hindi mo ako! Tumingin ako sa malayo. Nandito pa ako. Hindi dahil mahina ako. Nandito pa ako dahil nagbago ka sa tamang oras.

Alam kong hindi na mawawala ang lamat sa pagsasama namin pero at least ngayon hindi ko na kailangang lumaban mag-isa. Isang araw sabi ni Leo. Gusto kong ibenta condo. Natigilan ako. Bakit? Ayokong tuwing papasok ka dito maaalala mo lahat ng masasamang nangyari. Gusto kong magsimula tayo sa bago. Tiningnan ko siya. Na-touch ako.

Saan tayo kukuha ng pera? May ipon ako. Ako na ang bahala. Ayokong ikaw na naman ang papasan. Alam kong yung condo na ‘to ang pride ko pero pumayag ako. Naghanap kami ng mas maliit na bahay sa mas malayong lugar. Simple lang. Pero pagtayo ko doon, naramdaman kong payapa ako. Okay na ‘to. Sabi ko. Bago namin pirmahan ang pagbenta, tumawag si Vince.

Ate Jas, gusto kang kausapin ni tatay. Tinawagan ko si Tatay Berto. Jas, narinig kong binebenta niyo ‘yung bahay. Alam kong nahirapan ka doon. Sorry, Kak. Naging duwag ako. Tumulo ang luha ko. Tay, okay na po. Nag-move on na kami. Alam ko si Vince. Alam niyang mali siya. Pinapasabi niyang sorry. Tumahimik ako. Hindi kita pipilitin.

Pero sana huwag mo siyang ituring na kaaway. Hindi ko po siya kaaway, tay. Hindi ko lang siya hahayaang tawiran ulit ang linya ko. Nong gabi nag-text si Vince. Ate Ja, sorry naging tanga ako. Huwag mo sana akong kamuhian. Nag-reply ako. Hindi kita kinamumuhian pero hindi ko rin makakalimutan. Maging magkapatid na lang tayo na may respeto sa isa’t isa.

Isang buwan, lumipat kami sa bago naming bahay. Mas maliit pero pagbaba ko ng maleta ko, naramdaman kong sa akin to. Nung unang gabi, sabi ni Leo, “Alam kong hindi pa ako tapos bumawi pero ipapakita ko saong deserving ako. Nananatili ka.” Tiningnan ko siya. Nanatili ako hindi dahil sa pangako mo.

Nanatili ako dahil sa ginawa mo. Pumikit ako. Sa unang pagkakataon, nakatulog ako ng walang masamang panaginip. Sa bago naming bahay, payapa ang lahat. Si Nanay Lita tumatawag para lang mga musta. ‘Yung manok nangitlog na. Namumunga na yung sili. Minsan sinabi niya, “Naisip ko, Jas, bahay niyo, bahay niyo, bahay namin, bahay namin.

” Pag ganito, mas nagmamahalan tayo. Si Vince nagtatrabaho na bilang delivery driver. Si Thw tumawag. Ate Jas, gusto daw po ni Vince dumalaw para mag-sorry ng maayos. Pumayag ako. Dumating si Vince. Mas payat pero hindi na mayabang. Ate JZ, yumuko siya. Sorry po. Naging bastos ako. Tiningnan ko siya. Hindi mo kailangang mag-sorry dahil nainis ako.

Mag-sorry ka dahil hindi mo ako nirespeto bilang asawa ng kuya mo. Tumango siya. Sorry po dahil hindi ko kayo nirespeto bilang asawa ng kuya ko. Naging maayos ang pag-uusap. Pag-alis niya, gumaan ang pakiramdam ko. Parang may isang kabanata na nagsara. Isang taon pagkatapos ng lahat, nalaman kong buntis ako.

Hawak ko yung pregnancy test. Nanginginig hindi sa takot dahil alam ko kung nangyari to. Isang taon na mas maaga hindi ko kayang panindigan. Pinakita ko kay Leo. Umiyak siya na parang bata. Totoo ba to Jaz? Tumango ako. Niyakap niya ako ng mahigpit. Pangako. Hindi makikita ng anak natin na nag-iisa ang nanay niya. Sumandal ako sa kanya. Yan ang pangako na tutuparin mo.

Nung gabi, nakahiga ako. Hawak ang tiyan ko. Nakikinig sa ulan. Naisip ko yung jazz ng nakaraang taon. Yung jazz na nakatayo sa pinto ng sarili niyang bahay. Nakikita ang mga tsinelas na hindi sa kanya. Naririnig ang asawa niyang nagsasabing surprise. Gusto ko siyang sabihan. Huwag kang matakot. Maging matapang ka. Magsalita ka.

Ipaglaban mo ang sarili mo. Kung mahal ka nila, magbabago sila. Kung hindi, may iba kang daan na tatahakin. Pumikit ako at ngumiti. Ang pagsasama namin hindi fairytale. Puno ito ng sugat. Pero yung mga sugat na yun ang nagturo sa akin ng isang bagay. Hindi nawawalan ng asawa ang isang babae dahil masyado siyang matapang.

Nawawalan siya ng sarili dahil masyado siyang nagtitiis. At kapag ang isang babae ay natutong ipaglaban ang boundaries niya, ang buong mundo sa paligid niya, mapipilitang matutong rumespeto sa kanya.